تصور کنید در حال چاپ یک گزارش کاری ساده یا تکالیف مدرسه فرزندتان هستید که ناگهان چراغ قرمز چاپگر روشن میشود؛ پیامی که به معنای پایان جوهر و آغاز یک هزینه سنگین است. شاید ندانید اما مایعی که درون آن مخزن پلاستیکی کوچک قرار دارد، قیمتی فراتر از تصورتان دارد؛ با نرخی معادل ۱۲ هزار دلار برای هر گالن، جوهر چاپگر عملاً گرانتر از بنزین، شیر و حتی بسیاری از عطرهای فرانسوی است.
فاجعه اصلی زمانی رخ میدهد که این مخزن تمام میشود؛ سالانه بیش از ۱.۳ میلیارد کارتریج پرینتر یک بار مصرف در سراسر جهان به زبالهدانها سرازیر میشوند که اگر آنها را کنار هم بچینیم، دو بار دور کره زمین میپیچند. این قطعات پلاستیکی که هر کدام تا هزار سال در طبیعت باقی میمانند.
درست به همین دلیل بوده که مقامات لسآنجلس با وضع قانونی بیسابقه، فروش آنها را ممنوع کردهاند. لسآنجلس با این اقدام نه تنها به دنبال کاهش بار مالی بر دوش شهروندان است، بلکه میخواهد جلوی نفوذ سموم خطرناک و میکروپلاستیکها را به آبهای زیرزمینی بگیرد. این نبرد، رویارویی مستقیم یک کلانشهر با مدل تجاری شرکتهای غولآسای فناوری است که سود خود را در «مصرفگرایی با فروش قطعات یک بار مصرف» تعریف کردهاند.
۱-اقتصاد سیاسی کارتریج پرینتر یک بار مصرف؛ طلای مایع در بند پلاستیک
مدل تجاری صنعت چاپ سالها است که بر پایه یک استراتژی هوشمندانه اما ناعادلانه بنا شده است: فروش سختافزار ارزان و لوازم مصرفی بسیار گران. شرکتهای بزرگ، چاپگرهای خود را گاهی با قیمتی نزدیک به هزینه تولید میفروشند تا مصرفکننده را در تله خرید مداوم کارتریج پرینتر یک بار مصرف گرفتار کنند. جوهر چاپگر که به «طلای مایع» شهرت یافته، سودی سرشار را نصیب تولیدکنندگان میکند، در حالی که هزینههای محیطزیستی آن به جامعه تحمیل میشود. لسآنجلس با هدف قرار دادن این مدل تجاری، قصد دارد توازن قدرت را به نفع مصرفکننده تغییر دهد. این ممنوعیت در واقع پیامی روشن به بازار است که دیگر دوران سودآوری از طریق تخریب محیطزیست به پایان رسیده است و شرکتها باید به سمت مدلهای پایدارتر مانند تانکهای جوهر قابل شارژ حرکت کنند.
۲-فاجعه زیستمحیطی؛ میراثی که هزار سال باقی میماند
وقتی یک کارتریج پرینتر یک بار مصرف را در سطل زباله میاندازید، سفری طولانی و مخرب آغاز میشود که نسلهای آینده شما نیز شاهد آن خواهند بود. طبق آمارهای رسمی، تنها ۳۰ درصد از این قطعات به درستی بازیافت (Recycling) میشوند و باقی آنها، یعنی صدها میلیون قطعه، به زمینهای دفن زباله میروند. هر کدام از این جعبههای کوچک پلاستیکی بین ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ سال زمان نیاز دارند تا به صورت طبیعی تجزیه شوند. در طول این فرآیند فرسایشی، مواد شیمیایی سمی و کربن سیاه (Carbon Black) که در تولید جوهر به کار میروند، به خاک و سفرههای آب زیرزمینی نفوذ میکنند. لسآنجلس با درک این موضوع که سلامت عمومی شهروندان مستقیماً با مدیریت پسماند گره خورده است، حذف این زبالههای ابدی را در اولویت برنامههای خود قرار داده است.
۳-نبرد حقوقی لسآنجلس با انحصارطلبی شرکتهای فناوری
در دسامبر سال گذشته، شورای شهر لسآنجلس با رأی قاطع، چهارچوب اولیه قانون ممنوعیت کارتریج پرینتر یک بار مصرف را تصویب کرد. این قانون به طور مشخص محصولاتی را هدف قرار میدهد که امکان شارژ مجدد ندارند یا از طریق برنامههای بازگشت کالا (Take-back Program) جمعآوری نمیشوند. شرکتهای فناوری سالها با استفاده از قفلهای نرمافزاری یا همان مدیریت حقوق دیجیتال (DRM)، مانع از استفاده کاربران از جوهرهای متفرقه یا ارزانقیمت شدهاند. مقامات لسآنجلس معتقدند این انحصارطلبی نه تنها حق انتخاب را از مشتری میگیرد، بلکه به طور مستقیم باعث تولید زباله بیشتر میشود. این قانون جدید فروشگاههای فیزیکی و آنلاین را ملزم میکند که تنها محصولاتی را عرضه کنند که با استانداردهای بازیافت و بازتولید (Remanufacturing) مطابقت داشته باشند.
۴-تأثیر میکروپلاستیکها بر سلامت شهروندان؛ فراتر از یک آلودگی ساده
یکی از دلایل اصلی که لسآنجلس را به سمت ممنوعیت کارتریج پرینتر یک بار مصرف سوق داده، بحران رو به رشد میکروپلاستیکها (Microplastics) است. کارتریجها پس از رها شدن در طبیعت، تحت تأثیر عوامل جوی خرد شده و به ذرات میکروسکوپی تبدیل میشوند که به راحتی وارد چرخه غذایی انسان میشوند. این ذرات میتوانند حامل مواد شیمیایی خطرناکی باشند که منجر به اختلالات هورمونی و بیماریهای مزمن در جوامع شهری میشوند. مقامات بهداشتی کالیفرنیا تأکید دارند که کاهش ورود پلاستیکهای سخت به سیستم فاضلاب شهری، گامی حیاتی برای تضمین کیفیت آب آشامیدنی است. با حذف این قطعات از چرخه مصرف، لسآنجلس نه تنها به اهداف مدیریت پسماند خود نزدیک میشود، بلکه امنیت زیستی شهروندان را در برابر نشت سموم صنعتی تقویت میکند.
۵-نظام جریمه و نظارت؛ ضمانت اجرایی قانون جدید لسآنجلس
مقامات شهری برای اطمینان از خروج کامل کارتریج پرینتر یک بار مصرف از چرخه توزیع، یک سیستم نظارتی دقیق طراحی کردهاند که توسط سازمان بهداشت و محیطزیست لسآنجلس مدیریت میشود. بر اساس این طرح، فروشگاههای خردهفروشی و پلتفرمهای آنلاین با نظارت مستمر مواجه خواهند شد و در صورت تخلف، با جریمههای سنگینی روبرو میشوند. جریمه برای اولین مورد تخلف ۲۵۰ دلار تعیین شده است، اما برای تکرار آن به ۵۰۰ دلار و در نهایت برای هر مورد تخلف بعدی به ۱۰۰۰ دلار افزایش مییابد. تمامی درآمدهای حاصل از این جریمهها به صندوق امانی بازیافت شهری (Citywide Recycling Trust Fund) واریز خواهد شد تا صرف پروژههای پاکسازی محیطزیست شود. این سختگیری نشاندهنده عزم راسخ مدیران شهری برای تغییر الگوهای رفتاری در بازار مصرف است.
۶-چالشهای انتقال و فرصت ۱۲ ماهه برای بازنگری در قراردادها
اجرای ممنوعیت فروش کارتریج پرینتر یک بار مصرف یک شبه اتفاق نخواهد افتاد؛ بلکه یک بازه زمانی ۱۲ ماهه برای گذار پیشبینی شده . این فرصت یکساله به کسبوکارهای محلی اجازه میدهد تا قراردادهای تأمین کالای خود را با تولیدکنندگان بازنگری کرده و موجودی انبارهای خود را تخلیه کنند. در این میان، فشار اصلی بر دوش غولهای فناوری خواهد بود تا طراحی محصولات خود را با قوانین جدید تطبیق دهند. این دوره انتقال همچنین فرصتی است تا کمپینهای آموزشی گستردهای برای شهروندان اجرا شود تا آنها با مزایای اقتصادی و زیستی استفاده از تانکهای جوهر دائمی آشنا شوند. لسآنجلس امیدوار است این الگوی گذار، به مدلی برای سایر شهرهای بزرگ جهان تبدیل شود که با بحران پسماندهای الکترونیکی دستوپنج نرم میکنند.
“
شاید نشنیده باشید:
طبق آمارهای بازیافت، پلاستیکهای به کار رفته در کارتریجهای یکبار مصرف از نوع پلیمرهای بسیار سخت هستند که فرآیند بازیافت آنها انرژی بیشتری نسبت به تولید پلاستیک خام مصرف میکند!
۷-پاسخ صنعت چاپ؛ از قفلهای نرمافزاری تا اشتراکهای اجباری
شرکتهای تولیدکننده چاپگر در واکنش به محدودیتهای فزاینده، به راهکارهای پیچیدهای برای حفظ سودآوری خود روی آوردهاند. یکی از این روشها استفاده از سیستمهای مدیریت حقوق دیجیتال (DRM) است که کارکرد دستگاه را در صورت تشخیص کارتریجهای غیررسمی یا شارژ شده مسدود میکند. علاوه بر این، برخی برندها مدلهای اشتراک ماهانه جوهر (Ink Subscription Plans) را معرفی کردهاند که به شدت مورد نقد نهادهای حمایت از مصرفکننده قرار گرفته است. در این مدل، کاربر عملاً مالک جوهر پرینتر خود نیست و در صورت عدم پرداخت حق اشتراک، دستگاه حتی با وجود داشتن جوهر، از چاپ خودداری میکند! قانون لسآنجلس علیه کارتریج پرینتر یک بار مصرف مستقیماً این مدلهای انحصاری را هدف قرار داده است تا آزادی عمل را به خریداران بازگرداند.
۸-به سوی آیندهای بدون پسماند؛ افق ۲۰۴۵ لسآنجلس
ممنوعیت کارتریج پرینتر یک بار مصرف تنها یک اقدام مقطعی نیست، بلکه بخشی از نقشه راه جامع لسآنجلس برای رسیدن به وضعیت «پسماند صفر» (Zero Waste Plan) تا سال ۲۰۴۵ محسوب میشود. این کلانشهر قصد دارد با حذف تدریجی محصولات پلاستیکی تکمصرفی، سبک زندگی شهروندان را به سمت پایداری سوق دهد. مقامات شهری معتقدند همانطور که ممنوعیت کیسههای پلاستیکی و نیهای یکبار مصرف به تدریج پذیرفته شد، جایگزینی کارتریجهای سنتی با سیستمهای قابل شارژ نیز به زودی به یک هنجار تبدیل خواهد شد. این حرکت، بخشی از یک تغییر پارادایم بزرگتر در اقتصاد جهانی است که در آن «قابلیت تعمیر» و «قابلیت استفاده مجدد» بر «مصرف و دورریز» اولویت مییابند. لسآنجلس با این پیشگامی، در حال ترسیم خطوط جدیدی برای استانداردهای تولید در قرن بیست و یکم است.
۹-اقتصاد اشتراکی و جایگزینهای هوشمند؛ راهکار نهایی برای کاربران
با حذف تدریجی کارتریج پرینتر یک بار مصرف از قفسه فروشگاهها، بازار به سمت راهکارهای خلاقانهتری حرکت خواهد کرد که هم برای جیب مصرفکننده و هم برای زمین مفید است. یکی از این گزینهها، استفاده از پرینترهای مخزندار (Ink Tank) است که به جای تعویض کل مخزن پلاستیکی، تنها با ریختن جوهر از بطریهای ارزانقیمت شارژ میشوند. همچنین، ایده اجاره پرینتر برای کسبوکارهای کوچک و کاربران خانگی در حال قدرت گرفتن است؛ مدلی که در آن مسئولیت بازیافت و تأمین قطعات بر عهده شرکت ارائهدهنده خدمت است. این تغییر رویکرد در لسآنجلس نشان میدهد که مدیریت هزینههای چاپ دیگر یک دغدغه فردی نیست، بلکه یک مسئولیت اجتماعی برای کاهش بار زیستمحیطی شهر است. در واقع، ممنوعیت کارتریجهای سنتی، فرصتی طلایی برای ورود تکنولوژیهای سبزتر به خانهها و ادارات فراهم کرده است.
۱۰- چرا بازیافت کارتریج دشوار است؟
شاید بپرسید چرا کارتریج پرینتر یک بار مصرف تا این حد برای طبیعت خطرناک است؟ پاسخ در ترکیب پیچیده مواد تشکیلدهنده آن نهفته است؛ هر کارتریج ترکیبی از پلاستیکهای سخت، فوم، فلز و بقایای جوهری است که حاوی حلالهای شیمیایی و پلیمرهای روغنی است. جداسازی این قطعات از یکدیگر به قدری هزینهبر و دشوار است که اکثر مراکز بازیافت سنتی از پذیرش آنها خودداری میکنند. جوهر باقیمانده در کارتریجهای دور ریخته شده، در اثر حرارت خورشید تبخیر شده یا در اثر باران به شکل شیرابههای سمی وارد خاک میشود. لسآنجلس با ممنوع کردن این قطعات، در واقع از ورود یک «بمب شیمیایی کوچک» به چرخه طبیعت جلوگیری میکند.
منبع
سوالات متداول (Smart FAQ)
۱. آیا این قانون شامل کارتریجهای بازسازی شده (Remanufactured) هم میشود؟
خیر، تمرکز اصلی این قانون بر روی کارتریج پرینتر یک بار مصرف است که پس از اتمام جوهر هیچ کاربردی ندارند و قابلیت شارژ مجدد در آنها تعمداً مسدود شده است. کارتریجهایی که از طریق برنامههای جمعآوری رسمی بازیافت و دوباره با جوهر پر میشوند، به عنوان محصولات پایدار شناخته شده و فروش آنها آزاد است. در واقع هدف قانون، حمایت از چرخه استفاده مجدد و جلوگیری از تولید پلاستیک جدید برای هر بار چاپ است.
۲. چگونه متوجه شوم کارتریج فعلی من یکبار مصرف است یا خیر؟
کارتریجهایی که فاقد هرگونه دستورالعمل برای بازگشت به کارخانه هستند یا به گونهای پلمب شدهاند که باز کردن آنها باعث شکستن بدنه میشود، معمولاً در دسته یکبار مصرف قرار میگیرند. همچنین اگر شرکت سازنده از چیپهای DRM برای از کار انداختن کارتریج پس از اتمام تعداد صفحات مشخص استفاده کرده باشد، این محصول مشمول قانون جدید خواهد بود. بهترین راه برای اطمینان، بررسی برچسب «قابل بازیافت» یا وجود مخازن جوهر مجزا در پرینتر است.
۳. آیا ممنوعیت کارتریج پرینتر یک بار مصرف باعث گران شدن خدمات چاپ میشود؟
در کوتاهمدت ممکن است هزینه خرید اولیه پرینترهای مخزندار کمی بالاتر باشد، اما در میانمدت و بلندمدت، هزینه چاپ هر برگه تا ۸۰ درصد کاهش مییابد. از آنجایی که کاربر دیگر مجبور به خرید بدنه پلاستیکی جدید در هر بار اتمام جوهر نیست و فقط هزینه خود جوهر را میپردازد، صرفهجویی اقتصادی قابل توجهی رخ خواهد داد. لسآنجلس معتقد است این قانون در نهایت قدرت خرید شهروندان را در برابر انحصار شرکتهای بزرگ افزایش میدهد.
۴. پرینترهای مخزندار (Ink Tank) چگونه به حل این بحران کمک میکنند؟
این پرینترها به جای کارتریج، دارای مخازن دائمی هستند که کاربر میتواند به سادگی جوهر را از بطریهای بزرگ درون آنها تخلیه کند. این روش نیاز به تولید میلیاردها قطعه پلاستیکی کوچک را از بین میبرد و تولید پسماند را به حداقل میرساند. تحقیقات نشان میدهد که یک بطری جوهر میتواند معادل ۳۰ تا ۵۰ کارتریج پرینتر یک بار مصرف سنتی خروجی چاپ داشته باشد.
۵. تأثیر نشت جوهر کارتریجهای رها شده بر سلامت عمومی چیست؟
جوهر پرینتر حاوی فلزات سنگین و حلالهایی است که در صورت ورود به سفرههای آب زیرزمینی، میتوانند منجر به بیماریهای کلیوی و اختلال در سیستم عصبی شوند. ذرات پودر تونر در کارتریجهای لیزری نیز در صورت تنفس مستقیم، محرک ریه و عاملی برای بیماریهای تنفسی مزمن هستند. ممنوعیت این قطعات در کلانشهرهایی مثل لسآنجلس، ریسک مواجهه شهروندان با این سموم صنعتی را به شدت کاهش میدهد.
۶. آیا تکنولوژی چاپ ابری (Cloud Printing) میتواند نیاز به کارتریج را حذف کند؟
چاپ ابری به تنهایی سختافزار را حذف نمیکند، اما با بهینهسازی فرآیند چاپ و کاهش خطاهای انسانی، از مصرف بیهوده جوهر جلوگیری میکند. با ترکیب این فناوری و استفاده از مواد مصرفی پایدار، میتوان به سمت ادارات بدون کاغذ و پسماند حرکت کرد. در واقع تکنولوژیهای نوین باید در خدمت کاهش وابستگی به کارتریج پرینتر یک بار مصرف باشند تا بهرهوری افزایش یابد.
۷. آیا اشتراکهای ماهانه جوهر (Ink Subscription) واقعاً برای محیطزیست مفیدند؟
اگرچه شرکتها ادعا میکنند این اشتراکها باعث مدیریت بهتر بازیافت میشوند، اما منتقدان معتقدند این کار تنها راهی برای وابسته نگه داشتن مشتری به محصولات یکبار مصرف همان برند است. در بسیاری از این طرحها، اگر اشتراک قطع شود، کارتریج سالم قفل شده و تبدیل به زباله میشود که این دقیقاً برخلاف اهداف پایداری است. قانون لسآنجلس به دنبال مقابله با همین مدلهای تجاری است که مصرفکننده را به جای پایداری، به انحصار تشویق میکنند.
۸. پودر تونر در کارتریجهای لیزری چه تفاوت زیستی با جوهر مایع دارد؟
پودر تونر از ذرات ریز پلاستیک و کربن ساخته شده که در صورت رها شدن، میکروپلاستیکهای خطرناک رها میکنند. این ذرات به دلیل وزن کم، به راحتی توسط باد جابهجا شده و آلودگیهای گستردهتری نسبت به جوهر مایع ایجاد میکنند. به همین دلیل، ممنوعیت کارتریج پرینتر یک بار مصرف شامل هر دو نوع لیزری و جوهرافشان میشود تا جلوی پخش این ذرات میکروسکوپی گرفته شود.
۹. نقش مدارس و دانشگاهها در کاهش مصرف کارتریجهای یکبار مصرف چیست؟
مراکز آموزشی از بزرگترین مصرفکنندگان کارتریج هستند و تغییر سیاست آنها به سمت خرید پرینترهای مخزندار میتواند حجم عظیمی از زباله پلاستیکی را کاهش دهد. آموزش به دانشآموزان درباره هزینه واقعی چاپ و اثرات زیستی آن، بخشی از برنامه فرهنگی لسآنجلس برای تغییر نسل بعدی مصرفکنندگان است. استفاده از سیستمهای دیجیتال برای تکالیف نیز به عنوان مکمل این قانون، به کاهش کلی تقاضا برای کارتریج کمک میکند.
۱۰. آیا جریمههای تعیین شده برای فروشگاههای آنلاین کوچک ناعادلانه نیست؟
دوره گذار ۱۲ ماهه دقیقاً برای این پیشبینی شده که فروشگاههای کوچک فرصت تطبیق با شرایط را داشته باشند و متضرر نشوند. مقامات شهری تأکید دارند که جریمهها آخرین راهکار هستند و اولویت با آموزش و جایگزینی محصولات است. هدف نهایی این است که تمام فروشندگان به سمت زنجیره تأمین پایدار حرکت کنند تا از جریمههای تصاعدی مصون بمانند.
۱۱. آیا این قانون بر روی کیفیت چاپ اسناد رسمی تأثیر منفی میگذارد؟
خیر، کیفیت جوهرهای مورد استفاده در سیستمهای قابل شارژ یا کارتریجهای بازتولید شده کاملاً با استانداردهای صنعتی مطابقت دارد. در بسیاری از موارد، جوهرهای جایگزین حتی ماندگاری بیشتری نسبت به کارتریج پرینتر یک بار مصرف اورجینال دارند. این یک باور اشتباه است که برای چاپ باکیفیت حتماً باید از پلاستیکهای نو و گرانقیمت استفاده کرد.
۱۲. وضعیت بازیافت کارتریج در کشورهای پیشرو اروپایی چگونه است؟
برخی کشورهای اروپایی قوانینی برای «حق تعمیر» (Right to Repair) وضع کردهاند که تولیدکنندگان را مجبور میکند قطعات مصرفی را با قابلیت استفاده مجدد طراحی کنند. لسآنجلس با الهام از این الگوها، اولین شهر در ایالات متحده است که ممنوعیت مستقیم فروش را اعمال میکند. این همگرایی جهانی نشاندهنده شکلگیری یک جبهه واحد علیه محصولات مخرب محیطزیست در سراسر دنیا است.
۱۳. چگونه میتوان کارتریجهای قدیمی را به صورت ایمن دور ریخت؟
بهترین راه، تحویل آنها به مراکز بازیافت پسماندهای الکترونیکی (E-waste) یا فروشگاههای بزرگی است که برنامههای جمعآوری جوهر دارند. انداختن کارتریج در سطل زباله معمولی به معنای شروع یک فاجعه کوچک زیستی در محل دفن زباله است. لسآنجلس قصد دارد ایستگاههای جمعآوری رایگان بیشتری را در سطح شهر ایجاد کند تا شهروندان برای تخلیه کارتریجهای قدیمی خود با مشکلی روبرو نشوند.
۱۴. آینده صنعت چاپ بدون کارتریجهای یکبار مصرف چگونه خواهد بود؟
آینده متعلق به پرینترهایی است که بر پایه اقتصاد چرخشی (Circular Economy) طراحی شدهاند؛ یعنی دستگاههایی که طول عمر بالا دارند و مواد مصرفی آنها هیچ پسماند پلاستیکی بر جای نمیگذارد. ما به سمتی حرکت میکنیم که در آن جوهر به عنوان یک کالا و نه یک ابزار برای قفل کردن سختافزار فروخته میشود. لسآنجلس با این حرکت، سنگ بنای یک انقلاب سبز در صنعت چاپ را بنا نهاده است.
نتیجهگیری
نبرد لسآنجلس با کارتریج پرینتر یک بار مصرف فراتر از یک تغییر قانون ساده است؛ این یک جراحی عمیق در ساختار مصرفگرایی مدرن محسوب میشود. با ممنوع کردن محصولاتی که تعمداً برای دور ریختن طراحی شدهاند، این شهر گامی بلند به سوی پایداری زیستمحیطی و عدالت اقتصادی برای مصرفکنندگان برداشته است. اگرچه غولهای فناوری ممکن است با قفلهای نرمافزاری مقاومت کنند، اما فشار قوانین شهری و آگاهی روزافزون شهروندان، آنها را مجبور به بازنگری در مدلهای تجاری خود خواهد کرد. پایان عصر جوهرهای گرانقیمت در پوستههای پلاستیکی سمی، آغاز فصلی جدید است که در آن تکنولوژی در خدمت زمین قرار میگیرد، نه علیه آن.
تجربه شما از هزینههای چاپ چیست؟
آیا شما هم از هزینههای سرسامآور تعویض کارتریج خسته شدهاید؟ به نظر شما ممنوعیت کارتریج پرینتر یک بار مصرف چقدر میتواند در کاهش هزینههای خانوادهها تأثیر داشته باشد؟ اگر در ایران هم چنین قانونی وضع شود، واکنش شما چه خواهد بود؟ نظرات و تجربیات خود را در بخش دیدگاهها بنویسید تا با هم درباره راهکارهای جایگزین گفتگو کنیم.
دکتر علیرضا مجیدی
پزشک، نویسنده و بنیانگذار وبلاگ «بازیگرها»
دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیانگذار وبلاگ «بازیگرها».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!