سندرم بوی شبح (فانتوسمی). دلیل علمی احساس بوی کاذب دود یا سوزش، پزشک

گاهی اوقات ناگهان بوی دود، سوختن لاستیک، بنزین یا حتی غذای فاسد می‌دهیم و به اطراف نگاه می‌کنیم و منبع آن را پیدا نمی‌کنیم. در این شرایط، بیشتر مردم نگران هستند یا به آن «آرزو فکر» می گویند و بی خیال می شوند. اما این تجربه برای بسیاری از افراد تکرار می شود. به حدی که می تواند خواب، اشتها و حتی احساس امنیت شما را مختل کند. این دارو نام خاصی برای این بیماری دارد. “فانتاسمی” یا “بوی شبح”. در این حالت مغز بوهایی را که در محیط وجود ندارد ثبت می کند. شناخت مکانیسم این پدیده نگرانی را کاهش می دهد و در صورت لزوم به اقدامات به موقع کمک می کند. در زیر به طور ساده و دقیق توضیح خواهیم داد که چرا این اتفاق می افتد و چه زمانی باید آن را جدی گرفت.

فانتوسمی چیست و چه تفاوتی با حس بویایی طبیعی دارد؟

بوییدن یک فرآیند کاملا عصبی است. مولکول های بو از هوا به بینی می رسند و توسط گیرنده های مخصوصی که روی سقف حفره بینی قرار دارند ثبت می شوند. سپس پیام به پیاز بویایی و مراکز مختلف مغز مخابره می شود. در فانتوسمی، مسیر انتقال پیام تغییر نمی کند، اما مغز در غیاب یک محرک واقعی، الگوی بویایی خاصی را فعال می کند. به همین دلیل، فرد کاملاً مطمئن است که “چیزی” را بو می کند، حتی اگر اطرافیان او چیزی را بو نمی کنند. تفاوت مهم این پدیده با حساسیت یا سرماخوردگی این است که معمولاً با احتقان بینی یا آبریزش بینی همراه نیست و شکل بو معمولاً ثابت یا تکراری است. بسیاری از مردم بوی دود، سوختن، فلز داغ یا گاز را گزارش می کنند. به ندرت پیش می آید که بوی آن مطبوع باشد. این نشان می دهد که مغز تمایل بیشتری به فعال کردن الگوهای “هشدار” دارد تا الگوهای دلپذیر.

چرا مغز بوهایی ایجاد می کند که وجود ندارند؟

مهمترین توضیح برای فانتاسمی بیش فعالی یا تحریک ناکافی مسیرهای بویایی در مغز است. گاهی اوقات عفونت های ویروسی دستگاه تنفسی فوقانی یا حتی سرماخوردگی شدید گیرنده های بویایی را آسیب پذیر می کند. برای جبران این کمبود، مغز تلاش می کند تا الگوهای ناقص را تکمیل کند و اینجاست که «ایجاد بو» رخ می دهد. در برخی افراد، التهاب سینوس یا پولیپ بینی جریان طبیعی هوا را مختل می کند و گیرنده ها را به طور نامنظم تحریک می کند. گروه دیگر کسانی هستند که سابقه میگرن، تشنج یا ضربه به سر دارند. در این افراد، قسمت هایی از قشر مغز که مسئول پردازش بو هستند ممکن است به طور دوره ای فعال شوند. حتی استرس و اضطراب مزمن می تواند آستانه تحریک این نواحی را کاهش دهد. نکته مهم این است که فانتوسمی همیشه نشانه یک بیماری خطرناک نیست، اما نادیده گرفتن کامل آن نیز منطقی نیست.

چه بیماری هایی می تواند پشت بوی شبح باشد؟

هنگامی که با فانتوسمی مواجه می شوند، پزشکان ابتدا به دنبال ساده ترین علل هستند. عفونت های مزمن سینوسی، آلرژی های شدید، انحراف تیغه بینی یا سایر ترشحات در حفره ها می توانند تصویر بویایی را تغییر دهند. اما در موارد خاص این پدیده می تواند نشانه ای از مشکلات عصبی باشد. در صرع لوب تمپورال، قبل از شروع حمله، برخی از بیماران احساس سوزش یا بوی تند خاصی می کنند. «شاخص بویایی» نیز گاهی در میگرن دیده می شود. فهرست علل احتمالی نیز شامل صدمات جدی به سر، سکته های کوچک یا عوارض جانبی برخی داروها می شود. البته این موارد نادر هستند و معمولاً همراه با علائم دیگری مانند سردرد، اختلالات بینایی، بی حسی یا ضعف رخ می دهند. بنابراین وجود بوی شبح به تنهایی به معنای بیماری جدی نیست، اما اگر مکرر و با علائم دیگری همراه باشد، معاینه پزشکی ضروری است.

تشخیص چگونه انجام می شود و چه آزمایشاتی لازم است؟

اولین قدم معاینه دقیق بینی و سینوس ها است. پزشک به دنبال علائم التهاب، تورم، پولیپ یا ترشحات غیرطبیعی است. گاهی برای دیدن بهتر داخل حفره ها آندوسکوپی بینی انجام می شود. اگر شواهدی دال بر مشکل سینوسی یافت نشد و شرح حال به نفع علل عصبی باشد، ممکن است آزمایش‌های اضافی مانند تصویربرداری از مغز تجویز شود. اندازه‌گیری بو با آزمایش‌های استاندارد به پزشک کمک می‌کند تا ببیند کدام بوها به درستی تشخیص داده می‌شوند و در کجا خطا رخ می‌دهد. توجه به داروهایی که بیمار مصرف می کند، سابقه ضربه به سر، حملات سردرد یا تشنج نیز سرنخ های مهمی هستند. در بسیاری از موارد، نتایج تحقیقات نشان می دهد که فانتوسمی خوش خیم است و نیازی به اقدامات تهاجمی ندارد. این آگاهی در کاهش ترس و استرس بیماران بسیار مفید است.

درمان و راه حل های عملی برای کاهش بوی شبح

درمان به طور مستقیم به علت زمینه ای بستگی دارد. اگر علت سینوزیت یا التهاب باشد، درمان ضد التهابی یا آنتی بیوتیکی در صورت لزوم می تواند مشکل را حل کند. در پولیپ های بزرگ گاهی اوقات جراحی پیشنهاد می شود. در مواردی که منشا عصبی دارند، درمان های مربوط به میگرن یا صرع می توانند شدت علائم را کاهش دهند. برای بسیاری از مردم، راه حل های ساده روزمره مفید هستند. مرطوب نگه داشتن بینی با سرم پاک کننده، اجتناب از دود سیگار و بوهای تند، تهویه کافی و کاهش استرس از عوامل مهم هستند. برخی از پزشکان تمرینات “بازآموزی بویایی” را توصیه می کنند. در این روش فرد بر روی استشمام چند بوی ساده مانند لیمو، گل رز یا اکالیپتوس هر روز تمرکز می کند تا مغز بتواند الگوهای صحیح را تقویت کند. این روش زمان بر است، اما در برخی بیماران بهبود محسوسی ایجاد می کند.

خلاصه

استشمام بوهایی که در واقع وجود ندارند تجربه ای گیج کننده و گاهی وحشتناک است. اما در بیشتر موارد، فانتاسمی نتیجه تغییرات برگشت پذیر در مسیر بویایی و مغز است. آگاهی از این پدیده به مدیریت عاقلانه به جای نگرانی های بی مورد کمک می کند و در صورت بروز علائم هشدار دهنده به موقع به پزشک مراجعه کنید. مراقبت از سینوس، مدیریت استرس و نظارت دقیق علائم برای بسیاری از افراد کافی است و کیفیت زندگی را بهبود می بخشد.

سوالات متداول

آیا فانتوسمی خطرناک است؟
در اکثر موارد خیر. اما اگر ناگهانی، شدید و همراه با علائم عصبی باشد نیاز به بررسی دارد.

چرا بیشتر بوهای ارواح ناخوشایند هستند؟
مسیرهای هشدار در مغز حساس تر هستند و سریعتر به محرک های مبهم پاسخ می دهند.

آیا این مشکل خود به خود حل می شود؟
بله، در بسیاری از افراد پس از چند هفته یا چند ماه کاهش می یابد یا به طور کامل ناپدید می شود.

آیا دارویی برای قطع فوری بو وجود دارد؟
داروی خاصی وجود ندارد و درمان بسته به علت زمینه ای تنظیم می شود.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر بوها پایدار باشند، خواب و تمرکز را مختل می کنند یا با سردردهای شدید، تشنج، کاهش وزن یا ضعف همراه هستند.

دکتر علیرضا مجیدی

دکتر، نویسنده و موسس وبلاگ “Un Doctor”

دکتر علیرضا مجیدی نویسنده و موسس وبلاگ “Un Doctor”.
با بیش از 20 سال نگارش مستمر “مخلوط” در زمینه پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
بیایید با هم متفاوت فکر کنیم!