چرا برخی افراد به محض قرار گرفتن در معرض نور خورشید عطسه می کنند؟ دلیل علمی این پدیده بازیگرها است.

تقریباً همه ما لحظه ای را تجربه کرده ایم که از فضایی تاریک وارد یک محیط روشن می شویم، چشمانمان بسته می شود، برای چند ثانیه گیج می شویم و ناگهان عطسه می کنیم. برخی از مردم فکر می کنند که این فقط یک تصادف است. برخی دیگر آن را به حساسیت فصلی، گرده گل یا حتی سرماخوردگی نسبت می دهند. اما جالب اینجاست که در گروهی از افراد، عطسه هنگام قرار گرفتن در معرض نور شدید آنقدر تکرار می شود که تبدیل به یک «الگوی ثابت» می شود. این ایالت نام علمی دارد و سال ها توجه پزشکان و دانشمندان علوم اعصاب را به خود جلب کرده است. در زیر، با یک نگاه ساده اما دقیق، به بررسی چرایی این اتفاق می پردازیم و برای سلامتی ما چه معنایی دارد.

پدیده ای به نام رفلکس نوری عطسه.

در پزشکی به این رفتار «رفلکس عطسه ناشی از نور» یا رفلکس عطسه نورانی می گویند. آمارها نشان می دهد که بین ده تا سی درصد افراد تا حدودی آن را تجربه می کنند. این رفلکس بیماری خطرناکی نیست. بلکه یک ویژگی عصبی خاص است که در برخی افراد شدیدتر است. هنگامی که نور شدید به چشم ها برخورد می کند، پیام های عصبی از شبکیه به مراکز بینایی مغز ارسال می شود. در افراد مستعد، این سیگنال ها ناخواسته با مسیر عصبی عطسه “تداخل” می کنند. مغز پیام نور را دریافت می کند، اما شبکه عصبی در جایی آن را اشتباه تفسیر می کند و پاسخ عطسه فعال می شود. بنابراین، علت اصلی آلرژی، عفونت یا گرد و غبار نیست. بلکه نوعی «سیم کشی خاص» است که از کودکی در فرد باقی می ماند.

اتصال چشمی، عصب سه قلو و مرکز عطسه.

برای درک بهتر ماجرا، ذکر یک عصب مهم به نام عصب سه قلو خالی از لطف نیست. این عصب مسئول احساس درد، فشار و سوزش در قسمت زیادی از صورت، سینوس ها و بینی است. وقتی نور شدید باعث انقباض ناگهانی مردمک و انقباض ماهیچه های اطراف چشم می شود، رشته هایی از همان عصب سه قلو تحریک می شوند. در برخی افراد، تحریک عصب سه قلو به طور ناخواسته به مدار عطسه در ساقه مغز متصل می شود. نتیجه یک واکنش رفلکس سریع و غیر ارادی خواهد بود. از دیدگاه تکاملی، هیچ توضیح قطعی برای این ارتباط وجود ندارد. برخی از محققان حدس می زنند که عطسه ممکن است راهی برای پاکسازی مجاری تنفسی در زمانی که محیط به طور ناگهانی تغییر می کند، بوده است. اما شواهد قطعی در این زمینه در دسترس نیست و همچنان موضوع مطالعه است.

ارثی است یا اکتسابی؟

شواهد مختلف نشان می دهد که عطسه خفیف در بسیاری از خانواده ها رایج است. الگوی مشابه با صفات غالب در مطالعات ژنتیکی گزارش شده است. یعنی اگر یکی از والدین این ویژگی را داشته باشد، احتمال اینکه فرزند هم داشته باشد زیاد است. با این حال، هنوز یک ژن خاص به عنوان یک عامل قطعی معرفی نشده است. به نظر می رسد چندین ژن مرتبط با پردازش حسی و شبکه های عصبی در این پدیده دخیل باشند. نکته مهم این است که این ویژگی ارتباط مستقیمی با بیماری های عصبی جدی ندارد و به طور کلی با افزایش سن خطرناک تر نمی شود. در واقع، اکثر مبتلایان به سادگی کنجکاو هستند که بدانند چرا این واکنش را دارند و به محض اینکه بدانند، نگرانی آنها از بین می رود.

چه زمانی یک عطسه خفیف می تواند مشکل ساز باشد؟

بیشتر اوقات، این رفلکس فقط چند عطسه کوتاه ایجاد می کند و تمام می شود. اما در شرایط خاص ممکن است مشکلاتی ایجاد کند. رانندگی از یک تونل یا چرخش از یک مسیر سایه دار به یک جاده آفتابی یک مثال واضح است. یک عطسه ناگهانی می تواند برای چند لحظه بینایی و تمرکز ما را از بین ببرد. خلبانان، کوهنوردان در ارتفاع بالا و افرادی که با وسایل حساس کار می کنند نیز در معرض خطر هستند. اگر عطسه پشت سر هم اتفاق بیفتد، حتی می تواند باعث سرگیجه و آبریزش شود. کارشناسان توصیه می کنند که افراد مبتلا از عینک آفتابی استاندارد، کلاه لبه دار استفاده کنند و به تدریج تا حد امکان خود را با نور تنظیم کنند تا از شدت تحریک کاسته شود. این کار ساده در بسیاری از موارد پاسخ بسیار خوبی می دهد.

درمان، پیشگیری و برخی باورهای غلط

از آنجایی که عطسه خفیف یک بیماری فعال و التهابی نیست، معمولاً نیازی به درمان پزشکی ندارد. آنتی هیستامین ها یا داروهای آلرژی معمولاً تأثیری ندارند. آنچه کمک می کند مدیریت محیط و آگاهی از محرک ها است. ورود ناگهانی تاریکی به نور روشن به احتمال زیاد باعث عطسه می شود. اگر پلک ها برای چند ثانیه باز بمانند یا به تدریج از سایه وارد نور شویم، واکنش کمتر می شود. برخی افراد تصور می کنند که عطسه نشانه ضعف سیستم ایمنی است یا باید با ویتامین ها آن را درمان کرد. چنین اعتقادی مبنای علمی ندارد. عطسه نوری بیشتر شبیه یک ویژگی عصبی شخصی است. با این حال، اگر عطسه بسیار شدید، دردناک یا همراه با علائم غیرعادی است، بهتر است برای رد کردن مشکلات سینوس یا سایر مشکلات عصبی به پزشک مراجعه کنید.

خلاصه

عطسه هنگام قرار گرفتن در معرض نور خورشید پدیده ای عجیب اما قابل توضیح است. مغز و شبکه های عصبی ما گاهی مسیرهایی دارند که ناخواسته با یکدیگر تداخل می کنند. این تداخل کوچک باعث می شود که پیام نور در مدار عطسه ثبت شود. نتیجه یک واکنش سریع و غیرارادی است که معمولاً بی ضرر است و تنها چند ثانیه طول می کشد. درک علمی این موضوع به درک بهتر رفتار بدن به جای نگرانی و محافظت از خود در برابر نور شدید در موقعیت های حساس کمک می کند. شاید نتوان این ویژگی را به طور کامل از بین برد، اما می توان یاد گرفت که با آن کنار آمد و آن را بخشی از تنوع شگفت انگیز بدن انسان دانست.

سوالات متداول

آیا عطسه سبک خطرناک است؟
در اکثر موارد خیر. فقط در شرایط حساس مانند رانندگی باید احتیاط کرد و از وسایل کاهنده نور استفاده کرد.

آیا این حالت به مرور زمان از بین می رود؟
در برخی افراد با افزایش سن کاهش می یابد، اما در بسیاری ثابت می ماند. ناپدید شدن کامل آن لزوما رخ نمی دهد.

آیا با جراحی یا دارو درمان می شود؟
هیچ درمان مشخص و قابل اعتمادی برای از بین بردن کامل انعکاس وجود ندارد. توجه بیشتری به مدیریت ماشه و محافظت از چشم می شود.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر عطسه طولانی مدت، همراه با خونریزی بینی، سردرد شدید، تاری دید یا بی حسی باشد، ارزیابی پزشکی توصیه می شود.

دکتر علیرضا مجیدی

دکتر، نویسنده و موسس وبلاگ “Un Doctor”

دکتر علیرضا مجیدی نویسنده و موسس وبلاگ “Un Doctor”.
با بیش از 20 سال نگارش مستمر “مخلوط” در زمینه پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
بیایید با هم متفاوت فکر کنیم!