داستان «کتابخانه بابل» نوشته خورخه لوئیس بورخس، نویسنده بزرگ آرژانتینی، پیش بینی عجیبی از ساختار دنیای دیجیتال و اینترنت کنونی است. در این اثر ما با کتابخانه ای بی پایان روبرو هستیم که شامل تمام ترکیبات ممکن از حروف و کلمات است. جایی که حقیقت در اقیانوسی از اطلاعات بیهوده و نادرست مدفون شده است. شباهت چشمگیر بین کتابخانه بابل و ساختار دنیای دیجیتال فقط یک تصادف ادبی نیست، بلکه ریشه در مفاهیم عمیق ریاضیات و منطق دارد. در این مقاله به بررسی این موضوع می پردازیم که چگونه تخیل ادبی می تواند بن بست ها و شگفتی های فضای مجازی را دهه ها قبل از ظهور فناوری پیش بینی کند و ما را در معرض ماهیت واقعی داده ها قرار دهد.
۰۱
مفهوم ترکیب بی نهایت و شباهت به کدهای باینری.
در دنیای بورخس، کتابخانه شامل تمام کتاب هایی است که از ترکیب 25 کاراکتر تشکیل شده است. این دقیقا همان منطقی است که در دنیای دیجیتال حاکم است. تمامی فایل های متنی، تصاویر و ویدئوهایی که در اینترنت مشاهده می کنیم در نهایت از ترکیب دو عدد صفر و یک (کد باینری) تشکیل می شوند. اگر زندگی نامه خورخه لوئیس بورخس: جاده کوری به جاودانگی در ادبیات جهان را بخوانید، خواهید دید که چگونه با دانش عمیق ریاضیات و فلسفه، ساختاری را تصور می کرد که در آن هر چیزی که می شد نوشت، از قبل وجود داشت. مانند کتابخانه شما، اینترنت مخزنی است که پتانسیل آن را دارد که همه دانش بشری را در خود جای دهد، اما به شرطی که بتوانیم آن را از امکانات بی نهایت استخراج کنیم.
۰۲
چالش پیدا کردن سوزن در انبار کاه
یکی از بزرگترین مصیبتهای کتابخانه بابل، انبوه حرفهای بیتفاوت است. میلیون ها کتاب وجود دارند که فقط از تکرار حروف نامفهوم تشکیل شده اند و یافتن یک جمله معنادار در آنها یک عمر طول می کشد. این وضعیت دقیقا مشابه چالش موتورهای جستجوی اینترنتی است. امروزه، با حجم عظیمی از داده های تولید شده توسط هوش مصنوعی و هرزنامه، دنیای دیجیتال در حال تبدیل شدن به کتابخانه ای است که یافتن محتوای با کیفیت بالا به طور فزاینده ای دشوار است. ما در اقیانوسی از داده ها غرق می شویم، اما تشنه دانش واقعی هستیم.
۰۳
نسخه های دیجیتالی کتابخانه در دنیای واقعی.
جالب است بدانید که چندین پروژه برنامه نویسی اقدام به بازآفرینی کتابخانه بابل به صورت مجازی کرده اند. وب سایت هایی وجود دارند که تمام صفحات ممکن متن را با استفاده از الگوریتم های جایگشت تولید می کنند. این سایت ها به شما امکان می دهند هر عبارتی را که فکر می کنید جستجو کنید و ببینید که آن عبارت قبلاً در یک مکان دیجیتال ذخیره شده است. این تجربه سرگرم کننده اما وحشتناک به ما نشان می دهد که در دنیای محاسبات هیچ ایده ای کاملاً جدید نیست و همه چیز در فضای امکانات دیجیتال وجود دارد.
۰۴
تأثیر روانی فراوانی اطلاعات بر انسان.
بورخس در داستان خود از کتابدارانی می گوید که به دلیل پیدا نکردن حقیقت در کتاب ها دچار جنون و افسردگی شدند. در جامعه شناسی مدرن، این پدیده به عنوان اضافه بار اطلاعات شناخته می شود. دنیای دیجیتال با بمباران مداوم اخبار، مقالات و پست های رسانه های اجتماعی، وضعیت مشابهی را برای کاربران ایجاد کرده است. این نگرانی که ما اطلاعات مهمی را از دست می دهیم (FOMO) یا اینکه نمی توانیم بین حقایق و شایعات تمایز قائل شویم، ریشه در همان ساختار بابلی دارد که بورخس با ظرافت توصیف کرد.
۰۵
ساختار معماری: از اتاق های شش ضلعی تا مراکز داده
کتابخانه بابل از مجموعه ای بی پایان از اتاق های شش ضلعی تشکیل شده است که هر کدام شامل کتاب ها و قفسه های مشابه است. این ساختار تکراری و مقیاس پذیر شباهت عجیبی به معماری مراکز داده و سرورهای رایانش ابری دارد. در دنیای دیجیتال، داده ها در یک مکان واحد توزیع نمی شوند، بلکه در هزاران سرور مشابه که با هم یک کل واحد را تشکیل می دهند، توزیع می شود. این نظم هندسی نامحدود همان چیزی است که اینترنت را فعال نگه می دارد.
۰۶
پدیده پیوندها و ارجاعات متقابل
در هر کتاب در کتابخانه بابل ممکن است اشاره ای به کتاب دیگری که در اتاقی دور یافت می شود وجود داشته باشد. این مفهوم هسته اصلی وب و ابرمتن است. ساختار پیوند اینترنت ما را وادار می کند از مقاله ای به مقاله دیگر بپریم، درست همانطور که کتابداران بورخس در قفسه ها سرگردان بودند. این اتصال جهانی تضمین می کند که هیچ داده ای ایزوله نمی شود، اما در عین حال می تواند باعث شود کاربر در مارپیچی از مراجع بی پایان گم شود.
۰۷
سانسور در برابر بهمن اطلاعات
در داستان بورخس گروه هایی به نام لاشخور هستند که کتاب های «بی ارزش» را تخریب می کنند تا جایی برای کتاب های معتبر باز کنند. در دنیای دیجیتال ما با مفهوم تعدیل محتوا و الگوریتم های فیلتر مواجه هستیم. سیاستمداران و شرکت های بزرگ فناوری همیشه سعی می کنند با حذف برخی داده ها نظم مورد نظر را بر این کتابخانه دیجیتال تحمیل کنند. اما همانطور که در داستان می بینیم، حذف اطلاعات در یک محیط بی نهایت تقریبا غیرممکن است، زیرا کپی های مشابه همیشه در جای دیگری وجود دارند.
۰۸
پیش بینی هوش مصنوعی تولید مثلی فعلی
مدلهای زبان بزرگ، مانند GPT، در واقع نسخههای مدرن موتور تولید متن کتابخانه بابل هستند. این مدل ها کلمات را کنار هم قرار می دهند تا بر اساس احتمالات آماری جملات معناداری را تشکیل دهند. بورخس دهها سال پیش دریافت که اگر همه ترکیبهای حروف، همه متون ادبی آینده، همه اکتشافات علمی و حتی تاریخ مرگ هر انسانی را از قبل داشته باشیم، نوشته میشود. هوش مصنوعی امروزی فقط به روند استخراج این عبارات از امکانات بی پایان سرعت می بخشد.
۰۹
تأملی در سینما و فرهنگ عامه
ایده یک کتابخانه بی پایان در بسیاری از فیلم ها منعکس شده است. به عنوان مثال، در فیلم بین ستاره ای، صحنه Tesseract که زمان و مکان در قالب یک کتابخانه بزرگ به نمایش گذاشته شده است، ادای احترام مستقیم به اندیشه بورخس است. علاوه بر این، در مجموعههای علمی تخیلی، دنیای دیجیتال اغلب بهعنوان فضای بیپایانی از دادههای تکراری نشان داده میشود که یادآور راهروهای شش ضلعی است. این نشان دهنده قدرت تخیل بورخس در ترسیم نقشه ای است که هنوز مورد استفاده هنرمندان قرار می گیرد.
۱۰
باورهای غلط علمی: بی نهایت در مقابل بسیار بزرگ
یک اشتباه علمی رایج در بین خوانندگان این است که فکر می کنند کتابخانه بابل واقعاً بی نهایت است. اما از نظر ریاضی، اگرچه این کتابخانه بسیار بزرگ است، محدود است. زیرا تعداد ترکیب حروف در تعداد معینی از صفحات یک عدد ثابت است. دنیای دیجیتال و فضای ذخیره سازی اینترنت هم همینطور. اگرچه ممکن است برای ما بی نهایت به نظر برسد، اما در نهایت توسط سخت افزار و قوانین فیزیک محدود شده است. بورخس با ظرافت بین مفهوم «بی نهایت برای انسان» و «محدودیت برای ریاضیات» تمایز قائل شد.
۱۱
“کتاب مرجع” را در گوگل جستجو کنید
در تاریخ، افسانه ای وجود دارد که یک کتاب مرجع (The Total Book) وجود دارد که فهرستی از تمام کتاب های دیگر است و هرکس آن را بیابد به همه دانش جهان تسلط پیدا می کند. در دنیای امروز، این کتاب الگوریتم رتبه بندی گوگل (PageRank) است. ما به دنبال ابزاری هستیم تا آشوب داده را مرتب کنیم و به ما بگوییم چه اطلاعاتی ارزشمند هستند. اما همانطور که در دنیای دیجیتال می بینیم، هیچ الگوریتمی کامل نیست و جستجو برای حقیقت مطلق در اینترنت ادامه دارد.
۱۲
تنها در میان جمعیت: پارادوکس کاربر دیجیتال
در نهایت، عمیق ترین شباهت در تجربه انسان نهفته است. کتابداران بورخس در میان میلیون ها کتاب و هزاران همکار احساس تنهایی مطلق می کردند. حتی در دنیای دیجیتال، با میلیاردها کاربر متصل، پدیده انزوای اجتماعی بسیار رایج است. ما در وسط اقیانوسی از محتوا هستیم، اما یافتن ارتباط و معنای واقعی انسانی در این انبوه نویز دیجیتال به اندازه جستجو در سالنهای تاریک بابل دشوار و طاقتفرسا شده است.
دکتر علیرضا مجیدی
دکتر، نویسنده و موسس وبلاگ “Un Doctor”
دکتر علیرضا مجیدی نویسنده و موسس وبلاگ “Un Doctor”.
با بیش از 20 سال نگارش مستمر “مخلوط” در زمینه پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
بیایید با هم متفاوت فکر کنیم!