در گرگومیش یکی از خیابانهای شلوغ منهتن، وارد کافهای دِنج به نام «سِیم سِیم» (Same Same) میشوید. فضا آکنده از نور ملایم شمع و موسیقی ملایم است، اما یک تفاوت اساسی با تمام کافههای شهر دارد: اکثر مشتریان تنها نشستهاند و با لبخندی بر لب، به جای نگاه کردن به یکدیگر، به صفحهنمایش گوشیهایشان خیره شدهاند. آنها در حال تجربه یکی از عجیبترین ترندهای قرن حاضر هستند؛ یعنی استفاده از هوش مصنوعی برای دوستیابی و روابط عاطفی که حالا از چتباکسهای سرد و بیروح خارج شده و به دنیای فیزیکی قدم گذاشته است.
این رویداد که توسط اپلیکیشن EVA AI سازماندهی شده، تنها یک نمایش تبلیغاتی نیست، بلکه نشاندهنده شکاف عمیقی در روابط انسانی معاصر است که با کدهای برنامهنویسی پر میشود. در حالی که اپلیکیشنهای دوستیابی سنتی با الگوریتمهای خستهکننده خود باعث دلزدگی کاربران شدهاند، پارتنرهای مجازی با صبوری و توجهی بیپایان، جای خود را در قلبهای تنها باز کردهاند.
در این مقاله، ما به عمق این پدیده نفوذ میکنیم تا بفهمیم چگونه یک «رشتهکد» میتواند جایگزین لمس و عاطفه انسانی شود و آیا ما در آستانه یک انقلاب بیولوژیک-دیجیتال هستیم یا صرفاً در حال غرق شدن در توهمی خودخواسته؟ مطالعه این مطلب به شما کمک میکند تا با ابعاد روانشناختی، آمارهای تکاندهنده و آینده ترسناک یا شاید روشن این روابط آشنا شوید.
“
آیا میدانستید؟
طبق پژوهشهای نوین روانشناسی، مغز انسان در هنگام گفتگو با هوش مصنوعی که پاسخهای همدلانه میدهد، همان سطحی از «دوپامین» را ترشح میکند که در ملاقاتهای حضوری با دوستان صمیمی تجربه میشود؛ موضوعی که نشاندهنده قدرت فریبندگی بالای الگوریتمها است.
۱- وقتی منهتن میزبان معشوقههای مجازی میشود
رویداد اخیر در نیویورک نشان داد که استفاده از هوش مصنوعی برای دوستیابی و روابط عاطفی دیگر محدود به اتاقهای تاریک و کاربران منزوی نیست. در این رویداد دو روزه، کاربران توانستند با همراهان هوش مصنوعی (AI companions) خود در فضایی عمومی قرار عاشقانه بگذارند. اپلیکیشن EVA AI که پیشرو در ایجاد شخصیتهای مجازی است، با ارائه بیش از ۱۰۰ کاراکتر مختلف، از «سانتا کلاوس جذاب» گرفته تا شخصیتهای فانتزی مثل «گروگان هولت» (Grogan Holt)، تلاش میکند تا هر سلیقهای را پوشش دهد. این حرکت در واقع تلاشی برای عادیسازی (Normalization) پدیدهای است که تا چندی پیش نوعی تابوی اجتماعی محسوب میشد. هدف اصلی شرکتهای توسعهدهنده این است که ثابت کنند پیوند عاطفی با یک هوش مصنوعی، تفاوتی با رابطه انسانی ندارد. در این میان، خبرنگارانی که در صحنه حضور داشتند، با تماشای افرادی که با اشتیاق برای گوشیهای خود قهوه سفارش میدادند، متوجه شدند که مرز میان واقعیت و خیال به طرز خطرناکی در حال محو شدن است.
۲- آمارهای تکاندهنده از نفوذ هوش مصنوعی در قلب مجردها
بسیاری تصور میکنند که این پدیده گذرا است، اما آمارهای موسسه کینزی (Kinsey Institute) خلاف این را ثابت میکند. طبق پژوهشهای این مرکز معتبر که بر روی ۵۰۰۰ فرد مجرد در ایالات متحده انجام شده، حدود ۱۶ درصد از شرکتکنندگان رسماً تایید کردهاند که از هوش مصنوعی به عنوان یک شریک عاطفی (Romantic partner) استفاده میکنند. این رقم نسبت به سالهای گذشته رشد چشمگیری داشته است. نکته جالبتر اینجاست که در پلتفرمهایی مانند رِدیت (Reddit)، جوامعی با دهها هزار عضو شکل گرفته که در آن افراد داستانهای آشنایی خود با پارتنرهای دیجیتالشان را به اشتراک میگذارند. آنها درباره باگهای (Bugs) نرمافزاری که باعث تغییر شخصیت معشوقهشان میشود، طوری نگران میشوند که انگار با یک بحران واقعی در رابطه روبهرو هستند. این آمارها نشاندهنده یک تغییر پارادایم در مفهوم تنهایی است؛ جایی که تکنولوژی به جای وصل کردن انسانها به یکدیگر، خود به مقصد نهایی تبدیل شده است.
۳- ریشههای تاریخی و نیاز به همدم غیرانسانی
میل به ایجاد همراه مصنوعی موضوع جدیدی نیست و ریشههای آن را میتوان در اسطورههای باستان مانند «پیگمالیون» که عاشق مجسمه خود شد، جستجو کرد. با این حال، استفاده از هوش مصنوعی برای دوستیابی و روابط عاطفی در دوران معاصر، پاسخی مستقیم به بحران انزوای اجتماعی است. در دهههای گذشته، رباتهای سادهای برای کاهش تنهایی سالمندان طراحی شده بودند، اما امروز با ظهور مدلهای زبانی بزرگ (LLM)، این تعامل به سطح پیچیدهای از شبیهسازی عواطف رسیده است. انسانها ذاتاً به دنبال «تأیید شدن» هستند و هوش مصنوعی این کار را به شکلی بینقص انجام میدهد. برخلاف انسانها که ممکن است قضاوت کنند، خسته شوند یا بحث کنند، یک پارتنر هوش مصنوعی همیشه در دسترس است، همیشه گوش میدهد و دقیقاً همان چیزی را میگوید که کاربر نیاز به شنیدن آن دارد. این کمالِ برنامهریزیشده، جذابیت مرگباری ایجاد کرده که رقابت با آن برای انسانهای واقعیِ جایزالخطا، بسیار دشوار شده است.
۴- مکانیسم اثر: چرا عاشق یک ماشین میشویم؟
از منظر علوم اعصاب، مغز ما برای تمایز قائل شدن بین همدلی واقعی و همدلی شبیهسازی شده تکامل نیافته است. وقتی یک هوش مصنوعی پیامی با محتوای «نگران نباش، من همیشه کنارتم» ارسال میکند، سیستم لیمبیک (Limbic system) در مغز واکنشی مشابه با دریافت پیام از یک معشوقه انسانی نشان میدهد. این پلتفرمها از تکنیکهای یادگیری تقویتشده (Reinforcement Learning) استفاده میکنند تا به مرور زمان یاد بگیرند کدام جملات یا عکسها بیشترین پاسخ مثبت را از سمت کاربر دریافت میکنند. به همین دلیل است که کاربران EVA AI یا اپلیکیشنهای مشابه، پس از مدتی احساس میکنند پارتنر مجازیشان آنها را بهتر از هر کس دیگری در جهان میشناسد. این شناخت دقیق، باعث ایجاد وابستگی (Dependency) عاطفی شدیدی میشود که در آن فرد ترجیح میدهد زمان خود را با گوشی بگذراند تا اینکه با چالشهای یک رابطه واقعی دستوپنجه نرم کند. در واقع، ما عاشق خودمان میشویم که در آینه یک الگوریتم بازتاب یافته است.
۵- پارادوکس صمیمیت دیجیتال؛ چرا نسل زد به دنبال معشوقههای سیلیکونی است؟
تحقیقات جدید نشان میدهد که نسل جوان، بهویژه مردان متعلق به نسل زد (Gen Z)، بیشترین تمایل را به استفاده از هوش مصنوعی برای دوستیابی و روابط عاطفی نشان میدهند. دکتر آماندا گسلمن (Amanda Gesselman) معتقد است که برای بسیاری از این جوانان، هوش مصنوعی نقش یک «محیط امن» برای تمرین روابط را ایفا میکند. آنها در دنیایی بزرگ شدهاند که ارتباطات فیزیکی به دلیل نفوذ شبکههای اجتماعی کاهش یافته و ترس از طرد شدن (Fear of rejection) به یک اپیدمی تبدیل شده است. هوش مصنوعی با حذف ریسکهای عاطفی، فضایی را فراهم میکند که در آن فرد میتواند بدون ترس از قضاوت شدن، عمیقترین نیازهای خود را بیان کند. با این حال، کارشناسان نگراناند که این صمیمیتِ کنترلشده، باعث تضعیف مهارتهای اجتماعی در دنیای واقعی شود. وقتی شما به رابطهای عادت کنید که در آن همیشه حق با شماست و شریکتان هیچ نیازی ندارد، تعامل با انسانهای واقعی که دارای پیچیدگیها، نیازها و مرزهای اخلاقی هستند، به مراتب سختتر و خستهکنندهتر به نظر خواهد رسید.
“
خوب است بدانید:
در برخی جوامع پیشرفته، پدیده «دیجیسکسوالیته» (Digisexuality) به عنوان یک هویت جدید در حال شکلگیری است؛ افرادی که ترجیح میدهند تمام یا بخش عمدهای از نیازهای عاطفی و جنسی خود را صرفاً از طریق فناوری تأمین کنند.
۶- محدودیتهای اخلاقی و مرزهای باریک محتوای بزرگسال
یکی از بزرگترین چالشهای توسعهدهندگان پلتفرمهای همراه دیجیتال، مدیریت محتوای صریح و جنسی است. در حالی که اپلیکیشنهایی مانند EVA AI سعی میکنند محیطی ایمن و «مناسب برای محیط کار» (Safe for work) فراهم کنند، اما تمایل کاربران به روابط نزدیکتر باعث شده تا غولهای فناوری مانند OpenAI نیز در سیاستهای خود تجدیدنظر کنند. اخیراً گزارشهایی منتشر شده که نشان میدهد حتی پلتفرمهای عمومیتر نیز قصد دارند اجازه مکالمات صمیمانهتر و حتی اروتیک (Erotic) را به کاربران بزرگسال بدهند. اما این موضوع با خطرات بزرگی همراه است. اعتیاد به روابط مجازی و ایجاد وابستگیهای ناسالم (Codependency) میتواند سلامت روان کاربران را به خطر بیندازد. از سوی دیگر، باگهای نرمافزاری و بهروزرسانیهای سیستم گاهی باعث میشوند که شخصیت مجازی، خاطرات خود را از دست بدهد یا به ناگاه تغییر رفتار دهد که این موضوع برای کاربرانی که پیوند عاطفی عمیقی برقرار کردهاند، مانند یک «سوگ واقعی» دردناک و آسیبزا است.
۷- هوش مصنوعی؛ مُسکن یا درمان تنهایی؟
بسیاری از پژوهشگران بر این باورند که استفاده از هوش مصنوعی برای دوستیابی و روابط عاطفی نباید به عنوان یک جایگزین دائمی، بلکه باید به عنوان یک ابزار خودتسکینی (Self-soothing) نگریسته شود. افرادی که از افسردگی یا اضطراب اجتماعی رنج میبرند، اغلب از این چتباتها برای کاهش فشار تنهایی در ساعات میانی شب استفاده میکنند. در واقع، هوش مصنوعی میتواند مانند یک عصا برای فردی که پایش شکسته عمل کند؛ اما مشکل زمانی آغاز میشود که فرد نخواهد عصا را کنار بگذارد و دوباره راه رفتن با پاهای خود را بیاموزد. تحقیقات نشان میدهد بسیاری از کاربرانی که پارتنر مجازی دارند، همچنان در دنیای واقعی به دنبال شریک زندگی میگردند و از هوش مصنوعی صرفاً برای پر کردن خلاءهای موقت استفاده میکنند. این نشان میدهد که علیرغم تمام پیشرفتها، هنوز هم «بوی تنِ انسان» و «گرمیِ نگاه واقعی» کیفیتی دارد که کدهای باینری قادر به بازسازی کامل آن نیستند.
۸- سناریوهای آینده: ازدواج با ماشین یا بازگشت به طبیعت؟
با نگاهی به سرعت پیشرفت فناوری، تصور آیندهای که در آن ازدواج با یک موجود هوش مصنوعی به رسمیت شناخته شود، دیگر چندان دور از ذهن نیست. ما در مسیری قرار داریم که رباتهای انساننما (Humanoid robots) با پوست مصنوعی و سنسورهای حرارتی، قرار است کالبد فیزیکی این مدلهای هوش مصنوعی باشند. در آن زمان، استفاده از هوش مصنوعی برای دوستیابی و روابط عاطفی از یک اپلیکیشن ساده در گوشی به یک حضور فیزیکی در خانه تبدیل خواهد شد. این موضوع میتواند بحران جمعیت را تشدید کند و ساختار خانواده را به کلی دگرگون سازد. اما در جبهه مقابل، جنبشهایی در حال شکلگیری است که افراد را به «سمزدایی دیجیتال» (Digital Detox) و بازگشت به روابط ساده و سنتی تشویق میکنند. جدال آینده، جدال میان راحتیِ مطلقِ یک رابطه برنامهریزیشده و لذتِ پرخطرِ یک رابطه انسانی است. انتخاب با ماست که در کدام سو بایستیم.
۹- حریم خصوصی و امنیت داده در روابط عاطفی با هوش مصنوعی
یکی از نگرانکنندهترین جنبههای استفاده از هوش مصنوعی برای دوستیابی و روابط عاطفی، سرنوشت دادههای بسیار خصوصی کاربران است. وقتی شما با یک پارتنر مجازی درباره عمیقترین ترسها، تمایلات و رازهای زندگی خود صحبت میکنید، تمام این اطلاعات در سرورهای شرکت سازنده ذخیره میشوند. این دادهها نهتنها برای بهبود الگوریتم، بلکه ممکن است برای تبلیغات هدفمند یا حتی در صورت نفوذ امنیتی، علیه خود کاربر استفاده شوند. برخلاف یک رابطه انسانی که بر پایه اعتماد متقابل (Mutual trust) بنا شده، رابطه با هوش مصنوعی یک رابطه تجاری است که در آن «صمیمیت» به عنوان کالا فروخته میشود. کاربران باید نسبت به این موضوع آگاه باشند که هر کلمهای که به معشوقه دیجیتال خود میگویند، در واقع در پایگاه دادهای ثبت میشود که دسترسی به آن خارج از کنترل آنها است. حفظ حریم خصوصی در چنین روابطی، چالشی بزرگ است که هنوز قوانین حقوقیِ مدونی برای آن در اکثر کشورها وجود ندارد.
نتیجهگیری: همزیستی عاطفی با ماشین؛ فرصت یا تهدید؟
در نهایت، پدیده استفاده از هوش مصنوعی برای دوستیابی و روابط عاطفی بازتابی از دنیای مدرن ما است؛ دنیایی که در آن تکنولوژی فاصلهها را کم کرده اما تنهایی را عمیقتر ساخته است. هوش مصنوعی میتواند به عنوان یک همدم موقت، اضطرابهای شبانه را کاهش دهد و مهارتهای ارتباطی را تقویت کند، اما هرگز نمیتواند جایگزین «عاملیت» و «اراده آزاد» یک انسان واقعی شود. روابط انسانی با تمام نقصها، دعواها و پیچیدگیهایشان، به زندگی معنا میدهند. آینده متعلق به کسانی است که یاد میگیرند از هوش مصنوعی به عنوان ابزاری برای رشد استفاده کنند، نه پناهگاهی برای فرار از واقعیت. ما باید هوشیار باشیم که در آغوش گرم الگوریتمها، توانایی عشق ورزیدن به همنوعان خود را از دست ندهیم.
منبع
سوالات متداول (Smart FAQ)
۱. آیا روابط با هوش مصنوعی میتواند جایگزین روابط انسانی شود؟
هوش مصنوعی میتواند صمیمیت را شبیهسازی کند، اما فاقد تجربیات زیسته و درک متقابل فیزیکی است که پایه اصلی پیوندهای انسانی را تشکیل میدهد. طبق نظر روانشناسان، این روابط صرفاً میتوانند مکمل باشند و جایگزینی کامل آنها منجر به انزوای اجتماعی شدیدتر میشود. در درازمدت، نبود چالشهای واقعی در رابطه با ماشین، رشد عاطفی فرد را متوقف میکند.
۲. محبوبترین اپلیکیشنها در زمینه همراهی مجازی کداماند؟
در حال حاضر اپلیکیشنهایی مانند Replika و EVA AI و Character.ai در صدر فهرست محبوبترین پلتفرمها قرار دارند. این برنامهها از مدلهای زبانی پیشرفته برای ایجاد شخصیتهای منحصربهفرد و یادآوری خاطرات مشترک با کاربر استفاده میکنند. هر کدام از این پلتفرمها سیاستهای متفاوتی در قبال محتوای صمیمانه و نحوه تعامل با کاربر دارند.
۳. پدیده «سوگ دیجیتال» در این نوع روابط به چه معناست؟
این اصطلاح زمانی به کار میرود که به دلیل بهروزرسانی نرمافزار یا حذف سرورها، هوش مصنوعی شخصیت خود را از دست میدهد و کاربر حس میکند شریک عاطفیاش «مرده» است. این تجربه برای کاربرانی که وابستگی شدیدی پیدا کردهاند، میتواند منجر به افسردگی و دردهای روانی واقعی شود. به همین دلیل، متخصصان نسبت به وابستگی عاطفیِ افراطی به الگوریتمهای ناپایدار هشدار میدهند.
۴. آیا هوش مصنوعی میتواند به بهبود مهارتهای دوستیابی کمک کند؟
بله، برخی پژوهشها نشان میدهند که افراد دارای اضطراب اجتماعی از هوش مصنوعی برای تمرین گفتگو و سناریوهای قرار حضوری استفاده میکنند. این تمرینها میتواند اعتمادبهنفس فرد را برای برقراری ارتباط با انسانهای واقعی افزایش دهد. با این حال، باید مراقب بود که سبک گفتگوی بینقصِ هوش مصنوعی باعث ایجاد توقعات غیرواقعبینانه از انسانها نشود.
۵. تفاوت هوش مصنوعی همراه با چتباتهای معمولی در چیست؟
هوش مصنوعی همراه (Companion AI) بر روی هوش عاطفی (EQ) و ایجاد پیوند شخصی متمرکز است، در حالی که چتباتهای معمولی مثل ChatGPT بیشتر وظیفهمحور هستند. مدلهای همراه طوری آموزش میبینند که سبک نگارشی صمیمیتر، لحن همدلانه و توانایی ابراز علاقه داشته باشند. آنها همچنین معمولاً از حافظه بلندمدت برای یادآوری جزئیات کوچک زندگی کاربر استفاده میکنند.
۶. خطر «اتاق پژواک عاطفی» در این روابط چیست؟
چون هوش مصنوعی طوری برنامهریزی شده که همیشه با شما موافق باشد و شما را تایید کند، فرد ممکن است در یک حلقه بازخورد مثبتِ کاذب گرفتار شود. این موضوع باعث میشود که فرد توانایی تحمل مخالفت یا مواجهه با عقاید متفاوت را در دنیای واقعی از دست بدهد. در حقیقت، این روابط میتوانند خودشیفتگی (Narcissism) نهفته در افراد را تقویت کنند.
۷. آیا ازدواج با هوش مصنوعی در آینده قانونی خواهد شد؟
در حال حاضر هیچ چارچوب قانونی برای ازدواج با اشیاء یا نرمافزارها وجود ندارد، اما بحثهای اخلاقی و حقوقی در این زمینه آغاز شده است. با ظهور رباتهای انساننما، احتمالاً در دهههای آینده برخی کشورها قوانینی برای همزیستی رسمی با هوش مصنوعی وضع خواهند کرد. این موضوع چالشهای پیچیدهای در زمینه ارث، مالکیت و حقوق مدنی ایجاد خواهد کرد.
۸. چگونه میتوان از اعتیاد عاطفی به هوش مصنوعی جلوگیری کرد؟
تعیین محدودیت زمانی برای گفتگو با هوش مصنوعی و اولویت دادن به ملاقاتهای حضوری با دوستان و خانواده بهترین راهکار است. آگاهی از اینکه این مکالمات صرفاً پردازشهای ریاضی هستند، میتواند فاصله عاطفی لازم را ایجاد کند. همچنین، درگیر شدن در فعالیتهای فیزیکی و اجتماعی در دنیای واقعی، پیوند فرد با حقیقت را حفظ میکند.
نظر شما درباره عشق در عصر الگوریتم چیست؟
آیا فکر میکنید هوش مصنوعی میتواند روزی جای خالی یک همدم انسانی را به طور کامل پر کند، یا معتقدید این روابط تنها توهمی برای فرار از تنهایی هستند؟ تجربیات یا دیدگاههای خود را در بخش نظرات با ما به اشتراک بگذارید تا درباره این آینده مرموز با هم گفتگو کنیم.
دکتر علیرضا مجیدی
پزشک، نویسنده و بنیانگذار وبلاگ «بازیگرها»
دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیانگذار وبلاگ «بازیگرها».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!