بسیاری از ما تصور می کنیم که قفسه های داروخانه های امروزی تنها با دستاوردهای شیمیایی قرن گذشته پر شده است. اما حقیقت این است که ریشه های پزشکی مدرن در اعماق خاک و تمدن های باستانی نهفته است. “برخی” از داروهای باستانی که هزاران سال پیش توسط مصری ها، یونانی ها و پزشکان جاده ابریشم کشف شد، همچنان قلب تپنده علم پزشکی امروزی است، با نام های تجاری ظریف و بسته بندی های استریل. این ترکیبات امتحان خود را پس داده اند و ثابت کرده اند که طبیعت همیشه بهترین آزمایشگاه بوده است. در این مقاله به بررسی موادی می پردازیم که از پاپیروس های باستانی به نسخه های دیجیتال امروزی رسیده اند.
با ما همراه باشید تا اسرار ده داروی جاودانه را فاش کنیم.
۰۱
پوست درخت بید و جادوی آسپرین
قرنها قبل از تشکیل شرکتهای بزرگ دارویی، بقراط، پزشک یونانی به بیمارانش توصیه میکرد که برای کاهش درد و تب، پوست درخت بید را بجوند. این ماده حاوی سالیسین است که در بدن به اسید سالیسیلیک تبدیل می شود. جالب است بدانید که این دانش نه تنها در یونان، بلکه در تمدن مصر باستان و در میان بومیان آمریکا نیز وجود داشته است. امروزه آسپرین یکی از پرمصرف ترین داروها در جهان است. نکته فنی و عجیب اینجاست که در گذشته مصرف مستقیم پوست درخت بید باعث سوزش شدید معده می شد، اما داروسازان مدرن با افزودن گروه استیل که امروزه به عنوان داروی پیشگیری کننده قلب و عروق نیز شناخته می شود، آن را ایمن تر کردند.
۰۲
مورفین و میراث خشخاش
تریاک شاید یکی از قدیمی ترین مواد مخدر شناخته شده برای بشر باشد، تاریخچه استفاده از آن به دوران سومریان در بین النهرین باز می گردد. آنها این گیاه را گیاه شادی نامیدند. ماده اصلی فعال آن، مورفین، قویترین سلاح پزشکان در برابر درد شدید است. در قرون وسطی از این ماده در مخلوطی به نام لودانوم استفاده می شد که در آثار ادبی و فیلم های تاریخی متعددی منعکس شده است. باورهای غلط علمی گذشته منجر به تجویز این ماده برای درمان هر گونه دردی از جمله گریه نوزاد شد که منجر به فجایع اعتیاد شد. امروزه با کنترل های دقیق دارویی، مورفین جایگاه حیاتی خود را در بخش های مراقبت های ویژه (ICU) و جراحی حفظ کرده است.
۰۳
شیرین بیان و داروهای گوارشی
شیرین بیان در مقبره های فراعنه مصر یافت شده است. زیرا معتقد بودند این گیاه در زندگی پس از مرگ نیز مورد استفاده قرار می گیرد. در طب سنتی چین، شیرین بیان به عنوان یک داروی هماهنگ کننده شناخته می شود. امروزه از مشتقات این گیاه مانند شیرین بیان D-glycerinated (DGL) در داروخانه ها برای درمان زخم معده و التهابات دستگاه گوارش استفاده می شود. نکته جالب اینجاست که طعم شیرین بیان 50 برابر شیرین تر از شکر است! با این حال، علم مدرن هشدار می دهد که مصرف بیش از حد می تواند باعث فشار خون بالا (Hypertension) شود. رازی که پزشکان باستان به ندرت می فهمیدند. این گیاه نمونه ای عالی از ارتباط بین تغذیه و دارو در طول تاریخ است.
۰۴
گل انگشتانه و ضربان قلب.
فاکس گلو که به خاطر گل های زنگی شکل زیبایش معروف است، تاریخچه عجیبی در تاریخ پزشکی دارد. در طب عامیانه اروپا از این گیاه برای درمان ادم یا ورم بدن استفاده می شد. بعدها دانشمندان متوجه شدند که ماده دیگوکسین (دیگوکسین) موجود در آن باعث افزایش نیروی انقباض قلب می شود. امروزه قرص دیگوکسین دقیقا با همین مکانیسم برای بیماران نارسایی قلبی تجویز می شود. اشتباه علمی رایج در گذشته این بود که دوز مصرفی را رعایت نکردند و این گیاه زیبا به راحتی به سمی مهلک تبدیل شد. برخی از تحلیلهای هنری نشان میدهند که رنگهای زرد در نقاشیهای ونسان ون گوگ ممکن است به دلیل مسمومیت با این دارو و تغییر در دید رنگی وی ایجاد شده باشد.
۰۵
عسل و خواص ضد باکتریایی.
عسل قدیمی ترین چاشنی دنیاست. در پاپیروس های جراحی مصر از عسل به عنوان ماده ای برای بستن زخم ها یاد شده است. اگرچه مدتی با ورود آنتی بیوتیک های شیمیایی کنار گذاشته شد، اما امروز با ظهور باکتری های مقاوم، عسل های درجه پزشکی مانند عسل مانوکا دوباره به داروخانه ها بازگشته اند. مکانیسم فنی آن شامل تولید تدریجی پراکسید هیدروژن و خاصیت اسمزی بالا است که باکتری ها را از بین می برد. این یک نمونه منحصر به فرد از بازگشت به ریشه های علم مدرن است که در پانسمان های فوق پیشرفته برای سوختگی های درجه سه استفاده می شود. برخلاف تصور عموم، عسل های خوراکی رایج به دلیل احتمال داشتن هاگ باکتری برای زخم های باز مناسب نیستند.
۰۶
گان گان و مبارزه با مالاریا
درخت سینچونا بومی آمریکای جنوبی است و بومیان آن منطقه از پوست این درخت برای درمان لرز استفاده می کردند. هنگامی که مهاجران اروپایی دریافتند که این ماده می تواند مالاریا را درمان کند، سیاست و اقتصاد جهان تغییر کرد. زیرا بدون این دارو امکان استعمار مناطق گرمسیری وجود نداشت. ماده فعال آن، کینین، هنوز در موارد خاص مالاریا استفاده می شود. یک واقعیت جالب در مورد این دارو این است که آب مقوی در اصل حاوی مقادیر زیادی کینین برای محافظت از سربازان انگلیسی در هند در برابر بیماری بود. طعم تلخ آن باعث شد کینین را با جین مخلوط کنند و کوکتل معروف جین تونیک متولد شد!
۰۷
بلادونا و معاینه چشم
نام بلادونا در ایتالیایی به معنای زن زیباست. در دوران رنسانس، زنان از عصاره این گیاه سمی بر روی چشمان خود استفاده می کردند تا مردمک چشم خود را گشاد و جذاب تر نشان دهند. امروزه آتروپین که از این گیاه به دست می آید، ابزاری ضروری در مشاوره های چشم پزشکی برای معاینه شبکیه است. آتروپین همچنین به عنوان یک پادزهر حیاتی برای گازهای عصبی شیمیایی در میدان های جنگ و حملات تروریستی شناخته می شود. این تغییر استفاده از یک ابزار آرایشی خطرناک به یک داروی نجات دهنده، قدرت دگرگون کننده داروها را نشان می دهد.
۰۸
روغن کرچک؛ از مومیایی تا داروخانه
روغن کرچک در مقبره های مصری با قدمت بیش از 4000 سال یافت شده است. مصریان باستان از آن نه تنها به عنوان دارو، بلکه به عنوان سوخت لامپ ها نیز استفاده می کردند. این روغن حاوی اسید ریسینولئیک است که اثر ملین بسیار قوی دارد. در دوران مدرن، روغن کرچک به عنوان یک درمان خانگی کلیشه ای در کارتون ها و فیلم های قدیمی برای تنبیه یا درمان کودکان استفاده شده است. امروزه محصولات خالص شده آن به طور گسترده در صنعت داروسازی به عنوان وسیله نقلیه در بسیاری از داروهای تزریقی و همچنین در محصولات آرایشی و بهداشتی برای تقویت مو و پوست استفاده می شود.
۰۹
سنا و درمان یبوست.
گیاه سنا در قرن نهم میلادی توسط پزشکان عرب کشف و به دنیای پزشکی معرفی شد. مواد فعال آن به نام سنوزیدها با تحریک دیواره روده بزرگ دفع را تسهیل می کند. امروزه اگر به هر داروخانه ای در دنیا مراجعه کنید، قرص و شربت سنا را به عنوان یکی از اولین گزینه ها برای درمان یبوست خواهید دید. تفاوت اصلی داروخانه قدیمی با داروخانه فعلی این است که دوز دقیق این مواد برای جلوگیری از تنبلی روده در حال حاضر مشخص شده است. مشکلی که در گذشته به دلیل استفاده نامنظم از دمنوش سنا بسیار رایج بود.
۱۰
درمان کلشی سین و نقرس.
گیاه سورنجان یا زعفران پاییزی منبع اصلی کلشی سین است. استفاده از این گیاه برای درد مفاصل در پاپیروس Ebers از سال 1500 قبل از میلاد ثبت شده است. امروزه کلشی سین یکی از داروهای خاص برای درمان حملات نقرس و برخی بیماری های التهابی قلبی است. این ماده یکی از قدیمی ترین داروهایی است که هنوز در طب مدرن به همان شکل اصلی بدون تغییر ساختار شیمیایی اصلی استفاده می شود. جالب است بدانید که این دارو در دوزهای بالا بسیار سمی است و فاصله دوز درمانی تا دوز سمی آن بسیار کم است. واقعیتی که پزشکان باستانی با مشاهده عوارض جانبی جدی متوجه آن شدند.
دکتر علیرضا مجیدی
دکتر، نویسنده و موسس وبلاگ “Un Doctor”
دکتر علیرضا مجیدی نویسنده و موسس وبلاگ “Un Doctor”.
او بیش از دو دهه است که در حوزه سلامت، پزشکی، روانشناسی و جنبه های فرهنگی و اجتماعی آن می نویسد و سعی در انتقال دانش به شیوه ای ساده اما دقیق دارد.
پزشکی علمی پویا و دائما در حال تغییر است. بنابراین، محتوای این مقاله جایگزین مراجعه به پزشک یا تشخیص نیست.