داستان واتساپ (WhatsApp) یکی از عجیبترین و الهامبخشترین روایتهای دنیای سیلیکون ولی (Silicon Valley) است که با یک کلمه «نه» شروع شد. در حالی که بسیاری از استارتاپها با سرمایههای کلان و حمایتهای دولتی شکل میگیرند، این پیامرسان محبوب از دل ناامیدی و رد درخواست استخدام دو مهندس باسابقه متولد شد.
برایان اکتون (Brian Acton) پس از سالها فعالیت در یاهو (Yahoo) وقتی برای استخدام به دفتر فیسبوک (Facebook) رفت، هرگز فکر نمیکرد که چند سال بعد همان شرکتی که او را رد کرده بود، مجبور شود برای خرید ایده او میلیاردها دلار بپردازد.
مطالعه این مقاله به ما نشان میدهد که چگونه پشتکار و تمرکز بر سادگی میتواند غولهای تکنولوژی را به زانو درآورد. در این مقاله به بررسی ابعاد فنی، روانشناختی و تاریخی این اپلیکیشن میپردازیم که فراتر از یک ابزار چت ساده است.
رد درخواست استخدام؛ جرقهای برای یک امپراتوری
در سال ۲۰۰۹ برایان اکتون (Brian Acton) که یک مهندس نرمافزار باتجربه بود، برای پیدا کردن شغل به شرکتهای بزرگی مثل فیسبوک (Facebook) و توییتر (Twitter) مراجعه کرد. جالب اینجاست که هر دو شرکت او را رد کردند. او پس از شنیدن پاسخ منفی از فیسبوک، در توییتر خود نوشت: «فیسبوک من را نپذیرفت. فرصت فوقالعادهای بود تا با آدمهای بینظیری ارتباط بگیرم. منتظر ماجراجویی بعدی زندگی هستم.» این نگرش مثبت در اوج شکست، سنگ بنای واتساپ شد. او به همراه دوست قدیمیاش یان کوم (Jan Koum) تصمیم گرفتند چیزی بسازند که برخلاف پلتفرمهای آن زمان، به جای تبلیغات و جمعآوری دادههای کاربر، بر روی ارتباط خالص و سریع تمرکز داشته باشد. این «نه» تاریخی، بعدها برای فیسبوک ۱۹ میلیارد دلار هزینه داشت.
ریشههای شوروی و وسواس در حریم خصوصی
یان کوم (Jan Koum) متولد اوکراین و بزرگسده در دوران اتحاد جماهیر شوروی بود. او در محیطی بزرگ شده بود که شنود مکالمات توسط دولت یک امر عادی و ترسناک محسوب میشد. خانواده او حتی در خانه خودشان هم از ترس جاسوسها با احتیاط صحبت میکردند. این پیشینه تاریخی باعث شد که یان در طراحی واتساپ وسواس عجیبی روی حریم خصوصی (Privacy) داشته باشد. او از همان ابتدا مخالف سرسخت جمعآوری اطلاعات شخصی کاربران بود. این نگرش باعث شد واتساپ برخلاف رقبای خود، هیچ اطلاعاتی از سن، جنسیت یا محل زندگی کاربران ذخیره نکند. این تعهد به امنیت بعدها در قالب رمزنگاری دوسویه یا سرتاسری (End-to-End Encryption) به یکی از ویژگیهای کلیدی این اپلیکیشن تبدیل شد که حتی از نظر سیاسی نیز چالشهای بسیاری برای دولتها ایجاد کرد.
واتساپ در ابتدا یک اپلیکیشن پیامرسان نبود
شاید باورنکردنی باشد اما نسخه اولیه واتساپ اصلاً برای چت کردن ساخته نشده بود. هدف اصلی یان کوم این بود که کاربران بتوانند وضعیت (Status) خود را در کنار نامشان در دفترچه تلفن دیگران نمایش دهند. مثلاً بنویسند «در جلسه هستم» یا «باتری گوشیام کم است». نام واتساپ هم از عبارت انگلیسی (What’s Up) به معنای «چه خبر» الهام گرفته شد. زمانی که اپل قابلیت پوش نوتیفیکیشن (Push Notifications) را در سال ۲۰۰۹ معرفی کرد، یان متوجه شد که وقتی کسی وضعیت خود را تغییر میدهد، دوستانش بلافاصله باخبر میشوند. کاربران شروع کردند به استفاده از این قابلیت برای فرستادن پیامهای کوتاه به یکدیگر. با دیدن این رفتار کاربران، یان و برایان سریعاً مسیر اپلیکیشن را به سمت یک پیامرسان تغییر دادند و به این ترتیب واتساپ مدرن متولد شد.
چالشهای فنی؛ زبانی که واتساپ را زنده نگه داشت
از نظر فنی، مدیریت میلیاردها پیام با تعداد کمی مهندس، یک شاهکار مهندسی است. واتساپ از زبان برنامهنویسی ارلنگ (Erlang) استفاده میکند. این زبان که در دهه ۸۰ میلادی توسط اریکسون (Ericsson) برای مدیریت سیستمهای تلفنی ساخته شده بود، توانایی فوقالعادهای در مدیریت اتصالات همزمان (Concurrent Connections) دارد. در حالی که بسیاری از شرکتها با هزاران مهندس به سختی پلتفرم خود را مدیریت میکردند، واتساپ با کمتر از ۵۰ مهندس، صدها میلیون کاربر را پشتیبانی میکرد. این کارایی بالا باعث شد که سرورهای واتساپ حتی در زمانهای اوج ترافیک مثل تحویل سال نو، با کمترین اختلال مواجه شوند. استفاده از ارلنگ یکی از اسرار پشت پردهای است که به واتساپ اجازه داد بدون نیاز به هزینههای گزاف زیرساختی، به سرعت رشد کند.
فلسفه «بدون تبلیغات، بدون بازی، بدون حقه»
برایان اکتون یک نوشته مشهور روی میز کار یان کوم چسبانده بود که روی آن نوشته شده بود: «No Ads! No Games! No Gimmicks!» (بدون تبلیغات، بدون بازی، بدون کلک). آنها معتقد بودند که وقتی یک شرکت تبلیغات میفروشد، کاربر دیگر مشتری نیست بلکه خودش تبدیل به محصول (Product) میشود. این فلسفه دقیقاً برخلاف مدل کسبوکار فیسبوک و گوگل بود. واتساپ برای تامین هزینههای خود در ابتدا سالانه ۱ دلار از کاربران دریافت میکرد. این مبلغ ناچیز باعث میشد آنها نیازی به استخراج دادههای کاربران برای فروش به آژانسهای تبلیغاتی نداشته باشند. این شفافیت و صداقت با کاربر، اعتماد عمیقی را ایجاد کرد که منجر به رشد ارگانیک و بدون نیاز به حتی یک سنت هزینه برای بازاریابی (Marketing) شد.
روانشناسی تیک آبی؛ از اضطراب تا ارتباط
معرفی قابلیت تیک آبی (Blue Ticks) یا همان رسید خواندن پیام (Read Receipts) در سال ۲۰۱۴، جنجال بزرگی به پا کرد. از دیدگاه روانشناسی، این ویژگی باعث ایجاد پدیدهای به نام اضطراب پاسخ (Response Anxiety) شد. وقتی فرستنده میبیند که پیامش خوانده شده اما پاسخی دریافت نکرده ، دچار سوءتفاهم یا استرس شود. جامعهشناسان معتقدند این قابلیت مرزهای حریم شخصی در ارتباطات دیجیتال را جابجا کرد. با این حال، واتساپ با هدف شفافسازی ارتباطات این کار را انجام داد. بعدها به دلیل اعتراضات گسترده، امکان غیرفعال کردن این قابلیت اضافه شد. این موضوع نشان میدهد که چگونه یک تغییر کوچک فنی میتواند بر سلامت روان و روابط اجتماعی میلیونها انسان تاثیر مستقیم بگذارد.
چرا فیسبوک مبلغ نجومی ۱۹ میلیارد دلار پرداخت؟
وقتی مارک زاکربرگ (Mark Zuckerberg) پیشنهاد خرید واتساپ را داد، بسیاری از تحلیلگران اقتصادی شوکه شدند. ۱۹ میلیارد دلار برای شرکتی که درآمد چندانی نداشت؟ اما واقعیت در دادهها نهفته بود. واتساپ با سرعتی بیشتر از فیسبوک در حال رشد بود و در بازارهای کلیدی مثل هند و برزیل، عملاً جایگزین اساماس (SMS) شده بود. فیسبوک میترسید که واتساپ تبدیل به یک شبکه اجتماعی قدرتمندتر شود که هیچ تبلیغاتی ندارد. در واقع، فیسبوک با این خرید، نه تنها یک رقیب خطرناک را از میان برداشت، بلکه به شماره تلفنهای میلیاردها انسان دسترسی پیدا کرد (هرچند در ابتدا قول داده بود دادهها را ترکیب نکند). این معامله همچنان به عنوان یکی از بزرگترین خریدهای تاریخ تکنولوژی شناخته میشود.
مرگ تدریجی اساماس و ضرر میلیاردی اپراتورها
قبل از ظهور واتساپ، اپراتورهای مخابراتی از طریق فروش بستههای پیامک (SMS) درآمدهای افسانهای داشتند. واتساپ با استفاده از بستر اینترنت و رایگان کردن پیامهای متنی، این بازار را به کلی نابود کرد. آمارهای اقتصادی نشان میدهد که از سال ۲۰۱۲ به بعد، درآمد اپراتورها از پیامک سالانه میلیاردها دلار کاهش یافت. این موضوع باعث شد در برخی کشورها، شرکتهای مخابراتی علیه واتساپ لابی کنند و خواستار مسدود شدن آن شوند. واتساپ نه تنها یک محصول جدید بود، بلکه یک تخریبگر اقتصادی (Economic Disruptor) بود که مدل سنتی ارتباطات راه دور را برای همیشه تغییر داد و دسترسی به ارتباطات را برای مردم مناطق محروم ارزانتر کرد.
رمزنگاری؛ سلاحی علیه دیکتاتوری و جرم
در سال ۲۰۱۶، واتساپ پروتکل رمزنگاری سیگنال (Signal Protocol) را پیادهسازی کرد. این یعنی هیچکس، حتی خود مهندسان واتساپ یا پلیس فدرال، نمیتوانند محتوای پیامها را بخوانند. این موضوع به یک شمشیر دو لبه تبدیل شد. از یک سو، فعالان حقوق بشر در کشورهای استبدادی توانستند با امنیت کامل با هم ارتباط برقرار کنند. از سوی دیگر، نهادهای امنیتی در کشورهای مختلف مدعی شدند که این فضا به بهشتی برای گروههای تروریستی و مجرمان تبدیل شده است. چالش میان امنیت ملی و آزادی فردی همچنان یکی از بزرگترین بحثهای حقوقی پیرامون واتساپ است. این شرکت چندین بار در کشورهایی مثل برزیل به دلیل عدم همکاری با پلیس در باز کردن پیامهای مجرمان، به طور موقت مسدود شده است.
پدیده اخبار جعلی و دانشگاه واتساپ
در کشورهایی مانند هند، اصطلاحی به نام دانشگاه واتساپ (WhatsApp University) شکل گرفته است. این اصطلاح به انتشار گسترده اخبار جعلی (Fake News) و اطلاعات غلط از طریق گروههای خانوادگی اشاره دارد. به دلیل سادگی استفاده و اعتماد مردم به پیامهایی که از طرف دوستان و آشنایان میرسد، شایعات در واتساپ با سرعت نور پخش میشوند. این موضوع در مواردی منجر به حوادث خشونتآمیز واقعی شده است. واتساپ برای مقابله با این پدیده، محدودیتهایی برای فوروارد (Forward) کردن پیامها اعمال کرد و برچسب «فوروارد شده» را اضافه کرد تا کاربران منبع اصلی پیام را زیر سوال ببرند. این نشان میدهد که قدرت ارتباطی بالا، مسئولیتهای اجتماعی سنگینی نیز به همراه دارد.
جدایی بنیانگذاران؛ پایانی بر یک آرمانشهر
چند سال پس از خرید توسط فیسبوک، برایان اکتون و یان کوم هر دو شرکت را ترک کردند. دلیل اصلی این جدایی، فشار فیسبوک برای اضافه کردن تبلیغات و استفاده از دادههای کاربران برای اهداف تجاری بود. برایان اکتون حتی پس از خروج، در جریان رسوایی کمبریج آنالیتیکا (Cambridge Analytica)، توییتی جنجالی با هشتگ DeleteFacebook# منتشر کرد که ضربه سختی به وجهه فیسبوک زد. او بعدها بخشی از ثروت خود را برای تاسیس بنیاد سیگنال (Signal Foundation) صرف کرد تا یک پیامرسان کاملاً غیرانتفاعی و امن بسازد. این حرکت نشان داد که او همچنان به اصول اولیه خود وفادار مانده است، حتی اگر به قیمت از دست دادن میلیاردها دلار پاداش سهام تمام شود.
چرا واتساپ در آمریکا محبوب نیست؟
برخلاف اروپا، بعضی کشورهای خاورمیانه و آسیا، واتساپ در خود آمریکا محبوبیت کمتری نسبت به آیمسیج (iMessage) یا فیسبوک مسنجر دارد. دلیل این امر تاریخی و اقتصادی است. در زمان ظهور واتساپ، اپراتورهای آمریکایی برخلاف بقیه جهان، پیامکهای نامحدود را به صورت رایگان روی قراردادهای خود ارائه میدادند. بنابراین کاربران آمریکایی نیازی به یک اپلیکیشن واسطه برای رایگان کردن پیامها حس نکردند. در حالی که در کشورهای دیگر، هزینه بالای هر پیامک باعث شد مردم با سرعت به سمت واتساپ هجوم ببرند. این مثال نشان میدهد که چگونه ساختار بازار و زیرساختهای یک کشور میتواند مسیر موفقیت یک تکنولوژی را به کلی تغییر دهد.
سادگی یا عقبماندگی؟ استراتژی محصول واتساپ
بسیاری از کاربران واتساپ را به دلیل دیر اضافه کردن قابلیتهای جدید (مثل تلگرام) نقد میکنند. قابلیتهایی مثل ویرایش پیام یا استفاده همزمان روی چند دستگاه، سالها طول کشید تا به واتساپ اضافه شوند. اما این یک استراتژی عمدی است. تیم واتساپ همواره بر ثبات (Stability) و سادگی (Simplicity) تمرکز دارد. آنها معتقدند که اپلیکیشن باید به گونهای باشد که حتی یک پدربزرگ ۸۰ ساله هم بتواند بدون آموزش از آن استفاده کند. این تمرکز بر پایینترین سطح یادگیری، باعث شد واتساپ به جایگاه «ابزار ضروری» برسد، در حالی که رقبای پرقابلیتتر، همچنان در جایگاه «ابزار فانتزی» باقی ماندهاند.
واتساپ بیزینس؛ آینده درآمدزایی
پس از حذف هزینه ۱ دلاری، واتساپ اکنون به سمت مدل بیزینسی (Business Model) حرکت کرده است. واتساپ بیزینس (WhatsApp Business) به شرکتها اجازه میدهد تا با مشتریان خود ارتباط مستقیم داشته باشند، کاتالوگ محصولات خود را نمایش دهند و حتی پرداختهای درونبرنامهای انجام دهند. در کشورهایی مثل برزیل و هند، مردم اکنون از طریق واتساپ بلیت قطار میخرند یا خواربار سفارش میدهند. این تحول نشان میدهد که واتساپ در حال تبدیل شدن از یک پیامرسان ساده به یک پلتفرم خدماتی همهجانبه است که میتواند کل چرخه خرید و فروش را مدیریت کند، بدون اینکه فضای چتهای شخصی را با تبلیغات مزاحم آلوده کند.
نوشتههای مرتبط با داستانهای واقعی شرکتهای بزرگ
دکتر علیرضا مجیدی
پزشک، نویسنده و بنیانگذار وبلاگ «بازیگرها»
دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیانگذار وبلاگ «بازیگرها».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!