تا به حال فکر کردهاید که مردم هزاران سال پیش چطور زندگی میکردند؟ آنها چه غذاهایی میخوردند، چه لباسهایی میپوشیدند و بچههایشان با چه اسباببازیهایی سرگرم میشدند؟ باستانشناسان مثل کارآگاههای باهوشی هستند که به جای پیدا کردن دزدها، به دنبال پیدا کردن رازهای زندگی پدربزرگها و مادربزرگهای خیلی قدیمی ما هستند. آنها زمین را با دقت میکاوند تا قطعات پازل تاریخ را کنار هم بگذارند. در این مقاله جذاب، میخواهیم یاد بگیریم که باستانشناس (Archaeologist) دقیقاً چه کاری انجام میدهد و چطور میتوانیم مثل آنها یک ماجراجوی واقعی باشیم.
کارآگاهان تاریخ؛ وقتی زمین با ما حرف میزند!
تصور کنید یک کتاب قدیمی دارید که نیمی از صفحات آن گم شده است. باستانشناس کسی است که به دنبال آن صفحات گمشده در دل خاک میگردد. آنها به جای ذرهبین کارآگاهها، از بیلچه و برس استفاده میکنند. باستانشناسی (Archaeology) یعنی مطالعه گذشته انسانها از روی چیزهایی که از آنها باقی مانده است؛ مثل تکههای سفال، سکههای قدیمی یا حتی دیوارهای یک خانه که زیر خاک دفن شده است. باستانشناسان به ما میگویند که انسانها چطور یاد گرفتند آتش درست کنند یا اولین بار چطور خط را اختراع کردند.
مراحل کار یک باستانشناس؛ از نقشه تا موزه
کار یک باستانشناس از روی مبل خانه شروع نمیشود! آنها اول باید مطالعه کنند و بفهمند کجا ممکن است چیزی پیدا شود. مراحل کار آنها به این ترتیب است: ۱. مشاهده و بررسی (Survey): قدم زدن روی زمین و پیدا کردن نشانههایی مثل تکههای کوچک آجر یا سفال. ۲. حفاری (Excavation): کندن زمین با دقت بسیار زیاد (آنها گاهی با یک مسواک خاک را پاک میکنند!). ۳. ثبت و یادداشت: نوشتن دقیق اینکه هر چیزی کجا پیدا شده است. ۴. انتقال به آزمایشگاه و موزه: تمیز کردن اثر و نمایش آن برای مردم. آنها هیچوقت بدون اجازه و بیهدف زمین را نمیکنند.
چرا کار آنها برای ما خیلی مهم است؟
اگر ما ندانیم گذشتهمان چه بوده، مثل کسی هستیم که حافظهاش را از دست داده است. باستانشناسان به ما کمک میکنند تا به هویت ملی (National Identity) خود افتخار کنیم. وقتی آنها یک کاخ قدیمی یا یک کتیبه را پیدا میکنند، در واقع به ما نشان میدهند که نیاکان ما چقدر هنرمند و باهوش بودهاند. این کار باعث میشود ما یاد بگیریم از آثار تاریخی کشورمان مراقبت کنیم و بدانیم که ایران یکی از قدیمیترین و زیباترین تمدنهای جهان را داشته است.
کشف اول: شهر سوخته، سرزمین شگفتیها
یکی از عجیبترین کشفهای باستانشناسان در ایران، «شهر سوخته» در استان سیستان و بلوچستان است. ۵۰۰۰ سال پیش، مردم این شهر بسیار پیشرفته بودند. باستانشناسان در آنجا اولین چشم مصنوعی جهان و اولین انیمیشن (تصویر متحرک) روی یک جام سفالی را پیدا کردند! روی این جام، یک بز دیده میشود که با چرخاندن ظرف، به نظر میرسد در حال پریدن روی درخت است. این شهر نشان میدهد که ایرانیهای باستان چقدر در علم پزشکی و هنر جلوتر از زمان خود بودند.
کشف دوم: جیرفت و خطی که هنوز کسی نخوانده!
در نزدیکی شهر جیرفت کرمان، باستانشناسان تمدنی را پیدا کردند که بسیار ثروتمند بود. آنها ظرفهای سنگی بسیار زیبایی داشتند که رویشان شکل عقاب و پلنگ کنده کاری شده بود. جالبترین چیز این است که در جیرفت لوحهایی پیدا شده که روی آنها خطهای عجیبی نوشته شده است. باستانشناسان هنوز نتوانستهاند این خطها را بخوانند (Deciphering). شاید شما در آینده بزرگ شوید و به عنوان یک باستانشناس، اولین کسی باشید که راز این نوشتههای ۵۰۰۰ ساله را کشف میکند!
کشف سوم: مردان نمکی؛ مسافران زمان
در یک معدن نمک در زنجان، باستانشناسان پیکر افرادی را پیدا کردند که هزاران سال پیش در معدن کار میکردند و زیر آوار مانده بودند. چون نمک مانع فاسد شدن میشود، بدن، لباسها و حتی چکمههای آنها سالم مانده است! این کشف مثل یک معجزه بود چون ما توانستیم دقیقاً ببینیم لباسهای مردم در زمان هخامنشیان چه شکلی بوده است. این «مردان نمکی» (Saltmen) اکنون در موزه نگهداری میشوند و یکی از مهمترین یافتههای دنیا برای شناخت زندگی کارگران قدیمی هستند.
یک بازی هیجانانگیز: باستانشناس خانه شوید!
میخواهید همین حالا امتحان کنید؟ یک جعبه بزرگ بردارید و داخلش را با شن یا خاک پر کنید. از بزرگترها بخواهید چند چیز مثل یک سکه قدیمی، یک تکه کوزه شکسته، یک کلید کهنه یا یک اسباببازی کوچک را لایههای مختلف خاک پنهان کنند. حالا شما با یک قاشق (به جای بیلچه) و یک قلمموی نقاشی (به جای برس) شروع به حفاری کنید. یادتان باشد لایه به لایه پایین بروید و هر چیزی که پیدا کردید را با قلممو تمیز کنید و در دفترچهتان بنویسید که در چه عمقی پیدا شده است. تبریک میگویم! شما اولین سایت باستانی (Archaeological site) خود را کاوش کردید.
وسایل مورد نیاز یک باستانشناس چیست؟
برخلاف فیلمها، باستانشناسها همیشه اسلحه یا شلاق ندارند! وسایل آنها علمی و دقیق است: ۱. نقشه و قطبنما: برای اینکه گم نشوند و جای دقیق حفاری را بدانند. ۲. دوربین عکاسی: برای ثبت لحظه به لحظه کشفها. ۳. تراز و متر: برای اندازهگیری دقیق ابعاد اشیاء. ۴. کلاه لبهدار و ضدآفتاب: چون آنها ساعتها زیر آفتاب داغ کار میکنند. ۵. دفترچه یادداشت: مهمترین وسیله آنهاست، چون باستانشناس بدون یادداشت، فقط یک آدم است که زمین را میکند!
آیا باستانشناسان گنج پیدا میکنند؟
این یکی از بزرگترین سوءتفاهمهاست! برای یک باستانشناس، یک تکه استخوان پوسیده یا یک دانه گندم سوخته از هزار سال پیش، میتواند به اندازه یک کوه طلا ارزش داشته باشد. چرا؟ چون طلا فقط قیمت دارد، اما آن استخوان یا دانه گندم به ما میگوید که مردم آن زمان چه بیماریهایی داشتند یا چه چیزی میکاشتند. در واقع «گنج» واقعی برای باستانشناس، «اطلاعات» است. آنها اشیاء را نمیفروشند، بلکه آنها را به موزه میدهند تا همه دنیا بتوانند از دیدن تاریخ لذت ببرند.
ارتباط با محیط زیست؛ باستانشناسی زیر آب!
آیا میدانستید بعضی باستانشناسان غواص هستند؟ به این شاخه، باستانشناسی زیر آب (Underwater Archaeology) میگویند. آنها به ته دریاها و اقیانوسها میروند تا کشتیهای غرق شده یا شهرهایی که به خاطر بالا آمدن آب زیر دریا رفتهاند را پیدا کنند. این کار بسیار هیجانانگیز است و به ما نشان میدهد که مسیرهای تجاری قدیمی در دریاها چطور بوده است. آنها با لباس غواصی و پمپهای مخصوص مکش خاک، رازهای کف دریا را بیرون میکشند.
چطور در آینده یک باستانشناس شویم؟
اگر از حالا به این کار علاقه دارید، باید چند کار انجام دهید: اول، درس تاریخ و جغرافی را خیلی خوب بخوانید. دوم، سعی کنید کتابهای داستان تاریخی مطالعه کنید. سوم، همراه خانواده به موزهها بروید و با دقت به اشیاء نگاه کنید. در دانشگاه باید رشته باستانشناسی را انتخاب کنید و یاد بگیرید چطور از ابزارهای علمی استفاده کنید. باستانشناسی شغلی است که به صبر و حوصله زیادی نیاز دارد، اما وقتی اولین چیزی که هزار سال کسی آن را ندیده پیدا میکنید، تمام خستگیتان در میرود!
نتیجهگیری: باستانشناسی، شغلی برای قهرمانان زمان
باستانشناسان پل ارتباطی ما با گذشته هستند. آنها بدون داشتن ماشین زمان، ما را به سفرهای دور و دراز میبرند. با تلاش آنهاست که ما میفهمیم چه کسی هستیم و از کجا آمدهایم. به یاد داشته باشید که هر تمدنی که امروز میبینید، روزی به تاریخ میپیوندد و این باستانشناسان آینده هستند که درباره ما تحقیق خواهند کرد. پس بیایید از همین امروز یاد بگیریم که میراث فرهنگی (Cultural Heritage) کشورمان را دوست داشته باشیم و از آن مثل یک گنج واقعی محافظت کنیم.
دکتر علیرضا مجیدی
پزشک، نویسنده و بنیانگذار وبلاگ «بازیگرها»
دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیانگذار وبلاگ «بازیگرها».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!