مجسمه ابوالهول بزرگ (Great Sphinx of Giza) با قامتی سترگ و چهرهای که قرنهاست به افق خیره شده، نمادی از نبوغ معماری و البته اسرار حلنشده مصر باستان است. این پیکره عظیم که از یک صخره یکپارچه آهکی تراشیده شده، نه تنها به دلیل ابعاد خیرهکنندهاش بلکه به خاطر معماهای پیرامون ساخت، فرسایش و هدف نهاییاش، مورد توجه متخصصان و عموم مردم قرار گرفته است. چرا چهره آن با بدنش تناسب ندارد؟ آیا تالارهای مخفی در زیر پنجههای آن واقع شده است؟ در این مقاله، از زوایای زمینشناسی، تاریخی و فرهنگی به بررسی دلایلی میپردازیم که چرا این نگهبان سنگی همچنان یکی از مرموزترین سازههای دستبشر باقی مانده است.
۰۱
تراشیده شده از یک سنگ یکپارچه
یکی از جنبههای فنی که ابوالهول را متمایز میکند، ساختار یکپارچه (Monolithic) آن است. برخلاف اهرام که از هزاران بلوک سنگی ساخته شدهاند، این مجسمه مستقیماً از دل بستر سنگی فلات جیزه تراشیده شده است. کارگران باستانی مجبور بودند خندقی عظیم به شکل نعل اسب دور صخره حفر کنند تا بدنه اصلی پدیدار شود. این روش ساخت باعث شده تا لایههای مختلف سنگ آهک با کیفیتهای متفاوت در بدنه مجسمه نمایان باشد که خود دلیلی بر فرسایش ناهمگون آن در طول زمان است.
۰۲
معمای فرسایش آبی و سن واقعی
یکی از جنجالیترین بحثهای علمی پیرامون ابوالهول، فرضیه فرسایش آبی (Water Erosion Hypothesis) است. برخی زمینشناسان معتقدند الگوهای فرسایش روی بدنه مجسمه و دیوارههای خندق اطراف آن، ناشی از بارشهای شدید و مداوم است. از آنجا که مصر در زمان پادشاهی قدیم اقلیمی خشک داشته، این دانشمندان حدس میزنند که قدمت ابوالهول ممکن است به هزارههای بسیار دورتری بازگردد؛ زمانی که این منطقه دارای بارندگیهای سیلآسا بوده است. این موضوع با تاریخگذاری باستانشناسی کلاسیک که آن را به دوره خفرع (Khafre) نسبت میدهد، در تضاد است.
۰۳
عدم تناسب سر و بدن
اگر با دقت به مجسمه نگاه کنید، متوجه میشوید که سر ابوالهول نسبت به بدن بزرگ آن بسیار کوچک به نظر میرسد. این عدم تناسب باعث شده تا نظریهپردازان حدس بزنند که سر فعلی، نسخه اصلی نیست. برخی معتقدند که در ابتدا این مجسمه سر یک شیر (Lion head) کامل را داشته و بعدها توسط یکی از فرعونها به شکل چهره انسانی تراشیده شده است. این تغییر کاربری احتمالی میتواند توضیح دهد که چرا سر مجسمه کمتر از بدنه آن دچار فرسایش شده و با ابعاد کلی هماهنگ نیست.
۰۴
افسانه تالار سوابق زیر پنجهها
یکی از جذابترین اسرار پشتپرده، ادعای وجود تالار سوابق (Hall of Records) در زیر مجسمه است. برخی پیشگوها و نویسندگان مدعی شدهاند که کتابخانهای مخفی حاوی دانش تمدنهای پیشین یا آتلانتیس در اعماق زمین و زیر پنجههای ابوالهول دفن شده است. جالب اینجاست که بررسیهای لرزهنگاری (Seismic surveys) ناهنجاریهایی را در فضاهای خالی زیر مجسمه نشان دادهاند، اما مقامات مصری به دلیل حساسیتهای حفاظتی، اجازه حفاریهای گسترده در این مناطق را ندادهاند.
۰۵
بینی گمشده؛ حقیقت یا شایعه؟
یک باور عامیانه وجود دارد که سربازان ناپلئون بناپارت (Napoleon Bonaparte) با شلیک توپ، بینی ابوالهول را از بین بردهاند. اما شواهد تاریخی و نقاشیهای قدیمی نشان میدهد که بینی مجسمه سالها قبل از تولد ناپلئون از دست رفته بود. بررسیهای باستانشناسی علائمی از قلمهای فلزی را در ناحیه بینی نشان میدهد که حاکی از تخریب عمدی به دلایل مذهبی یا آیینی در قرون گذشته است. این سوءبرداشت تاریخی نمونهای از چگونگی شکلگیری افسانههای مدرن پیرامون آثار باستانی است.
۰۶
لوح رویا و پیام پنهان بین پنجهها
بین دو پنجه بزرگ ابوالهول، لوحی سنگی به نام لوح رویا (Dream Stele) قرار دارد. طبق متن این لوح، تحوتموس چهارم (Thutmose IV) پیش از رسیدن به پادشاهی، زیر سایه مجسمه که آن زمان تا گردن در شن دفن شده بود، به خواب رفت. ابوالهول در خواب به او وعده داد که اگر شنها را پاک کند، او را به مقام فرعونی میرساند. این داستان علاوه بر جنبههای مذهبی، نشان میدهد که ابوالهول در بخش بزرگی از تاریخ خود، زیر تپههای شن مدفون بوده و همین موضوع باعث حفظ بدنه اصلی آن از گزند فرسایش بادی شدید شده است.
۰۷
ارتباط با اخترشناسی و همترازی کیهانی
بسیاری از پژوهشگران به ارتباط ابوالهول با پدیدههای اخترشناسی (Archaeoastronomy) اشاره میکنند. در هنگام اعتدال بهاری (Vernal Equinox)، خورشید دقیقاً در مقابل چهره ابوالهول طلوع میکند. همچنین برخی نظریات ادعا میکنند که چیدمان سه هرم بزرگ و مجسمه ابوالهول در فلات جیزه، بازتابی از صورتهای فلکی در آسمان هزاران سال پیش است. این همترازیهای دقیق نشان از دانش بالای مصریان در زمینه ریاضیات و نجوم دارد و هدف از ساخت مجسمه را از یک یادمان ساده به یک تقویم سنگی عظیم ارتقا میدهد.
۰۸
رنگهای گمشده روی چهره سنگی
تصور عمومی ما از ابوالهول یک مجسمه تکرنگ شنی است، اما بقایای رنگدانههای قرمز، آبی و زرد در نزدیکی گوشها و بخشهای پنهان چهره نشان میدهد که این غول سنگی در ابتدا کاملاً رنگآمیزی شده بود. چهره احتمالاً به رنگ قرمز تیره و سربند فرعونی با نوارهای آبی و طلایی تزئین شده بود. تصور کنید تماشای این حجم عظیم رنگین در میان بیابانهای زرد رنگ چه شکوه و ابهتی به بیننده القا میکرده است؛ منظرهای که امروزه به دلیل عوامل جوی به کلی تغییر کرده است.
۰۹
محل زندگی کارگران و جامعهشناسی باستان
در دهههای اخیر، باستانشناسان بقایای یک شهر بزرگ را در نزدیکی محوطه ابوالهول پیدا کردهاند که محل زندگی هزاران کارگر و هنرمند بوده است. این کشف، نظریههای قدیمی مبنی بر استفاده از بردگان برای ساخت این بناها را به چالش کشیده است. شواهد نشان میدهد که کارگران از جیره غذایی باکیفیت (مانند گوشت گاو و نان مرغوب) و مراقبتهای پزشکی برخوردار بودهاند. این یافتهها دیدگاه جامعهشناختی (Sociological perspective) ما را نسبت به سازماندهی نیروهای کار در مصر باستان کاملاً دگرگون کرده است.
۱۰
ابوالهول در فرهنگ پاپ و سینما
از فیلمهای کلاسیک مومیایی (The Mummy) تا بازیهای ویدئویی مدرن مانند اساسینز کرید (Assassin’s Creed)، ابوالهول همواره به عنوان مکانی برای پنهان کردن گنجینهها یا ورود به دنیای مردگان تصویر شده است. این بازتاب رسانهای، حس رمزآلود بودن آن را در میان عوام تقویت کرده است. هرچند بسیاری از این تصویرسازیها از نظر تاریخی دقیق نیستند، اما نقش مهمی در زنده نگاه داشتن کنجکاوی بشر نسبت به این اثر باستانی ایفا میکنند.
۱۱
معمای دم شیر
بسیاری از مردم تنها چهره و بخش جلویی مجسمه را میبینند، اما ابوالهول دارای یک دم بلند است که به دور ران سمت راست آن پیچیده شده است. این جزئیات آناتومیک (Anatomical details) نشاندهنده دقت هنرمندان در ترکیب ویژگیهای انسانی و حیوانی است. شیر در فرهنگ مصر باستان نماد قدرت و خورشید بود و ترکیب آن با سر فرعون، اتحاد قدرت زمینی و آسمانی را به نمایش میگذاشت.
۱۲
خطرات رطوبت و نمکهای زیرزمینی
امروزه ابوالهول با دشمنی نامرئی به نام آبهای زیرزمینی دست و پنجه نرم میکند. بالا آمدن سطح آب در فلات جیزه باعث شده تا نمکها به داخل بافت سنگ رسوخ کرده و باعث پوسته پوسته شدن لایههای خارجی مجسمه شوند. مهندسان با نصب سیستمهای پمپاژ و زهکشی (Drainage systems) در تلاش هستند تا این روند تخریبی را متوقف کنند. این نبرد مداوم میان تکنولوژی مدرن و فرسایش باستانی، خود یکی از جنبههای فنی کمتر شنیده شده درباره این بناست.
۱۳
آیا ابوالهول جفتی داشته است؟
برخی باستانشناسان بر اساس سنتهای تقارن در معماری مصری، حدس میزنند که احتمالاً ابوالهول دومی هم وجود داشته است. در بسیاری از متون و نقاشیهای پاپیروس، دو ابوالهول به عنوان نگهبانان شرق و غرب دیده میشوند. نظریهپردازان معتقدند مجسمه دوم ممکن است در اثر حوادث طبیعی کاملاً نابود شده یا هنوز در جایی زیر تپههای شنی اطراف مدفون باشد. یافتن جفت این مجسمه میتواند بزرگترین کشف باستانشناسی قرن لقب بگیرد.
۱۴
روانشناسی ترس از ابوالهول
در قرون وسطی، بومیان منطقه از ابوالهول با نام ابوالهول (والد ترس) یاد میکردند. این نامگذاری ریشه در روانشناسی جمعی (Collective psychology) افرادی داشت که با دیدن این چهره عظیم سنگی که از دل خاک بیرون زده بود، دچار حیرت و هراس میشدند. سکوت ابوالهول و نگاه خیرهاش به بیکران، همواره نوعی احساس کوچکی و فناپذیری را در انسانها برانگیخته است که خود به ابهت و جذابیت همیشگی آن افزوده است.
دکتر علیرضا مجیدی
پزشک، نویسنده و بنیانگذار وبلاگ «بازیگرها»
دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیانگذار وبلاگ «بازیگرها».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!