از طلوع زمین تا اشباح سرخ: سفری تصویری به ژرفای ناشناخته‌های کیهان | بازیگرها

جستجو در پهنه بی‌کران آسمان، همواره آمیزه‌ای از ترس، شگفتی و کنجکاوی بوده است. ما انسان‌ها با ابزارهای نوری و رادیویی خود، تلاش می‌کنیم تا از آنچه در دوردست‌ها می‌گذرد، پرده برداریم. از ثبت اولین طلوع زمین در افق ماه که نگاه بشر را به خانه خود برای همیشه تغییر داد، تا ردیابی ذرات نامرئی نوترینو در اعماق یخ‌های قطبی، هر تصویر دریچه‌ای به سوی یک واقعیت فیزیکی پیچیده است. در این مقاله، به بررسی تحلیلی و فنی ۱۳ قاب ماندگار از تاریخ عکاسی نجومی و اکتشافات فضایی می‌پردازیم؛ تصاویری که نه تنها زیبا هستند، بلکه هر یک قطعه‌ای از پازل بزرگ خلقت و قوانین حاکم بر ماده و انرژی را به نمایش می‌گذارند. با ما در این سفر میان‌ستاره‌ای همراه باشید تا از زوایای نادیده علم و هنر عکاسی فضا عبور کنیم.

عکس نجومی: طلوع زمین

چه چیزی از بالای لبه‌ی ماه طلوع می‌کند؟ زمین. حدود 47 سال پیش، در دی 1347/ دسامبر 1968، خدمه‌ی آپولو 8 از زمین به ماه پرواز کردند و دوباره بازگشتند. فرانک بورمن، جیمز لاول، و ویلیام آندرس در 30 آذر 1347 که در قسمت بالای راکت ساترن 5 مستقر شده بودند، ده بار به دور ماه گشتند و 6 دی به زمین بازگشتند. مأموریت آپولو 8 فهرستی از نخستین‌ها را با خود به همراه داشت: نخستین انسان‌هایی که به قمر زمین سفر کردند، نخستین پرواز با استفاده از راکت ساترن 5، و ثبت نخستین تصویر زمین از اعماق فضا. از آن‌جایی‌که اتاقِ فرمان آپولو 8 در دوردست به دور ماه می‌گشت و حرکتِ مداری فضاپیما اجازه می‌داد؛ خدمه‌ی آن می‌توانستند به افق ماه نگاه کنند و بالا آمدن زمین از افق ماه را ببیند. عکس معروف آن‌ها، زمین آبی بر فراز لبه‌ی ماه هدیه‌ای حیرت‌انگیری به تمام دنیا بود.

نوترینوهای دوردست زیر یخ‌های قطب‌ جنوب

این نوترینوها از کجا آمده‌اند؟ رصدخانه‌ی نوترینوی آیس‌کیوب (IceCube Neutrino Observatory)‌ در نزدیکی قطب جنوب ذراتی با انرژی بسیار زیاد و تقریباً نامرئی را آشکار کرده است. این نوترینوها پیش از آشکارسازی از بخش بزرگی از زمین عبور کرده‌اند و هنوز منشأ آن‌ها معلوم نیست. در این تصویر آزمایشگاه آیس‌کیوب آنتارکتیک همراه با تصویری کارتونی از آشکارسازهای دانه‌دانه و بلند را می‌بینید که زیر یخ‌ها قرار دارند. نامزدهایی برای منشأ این نوترینوهای کیهانی وجود دارد مثل: سیاه‌چاله‌های ابرپرجرم مرکز کهکشان‌های دوردست یا انفجارهای عظیم ستاره‌ای همراه با فوران پرتوهای گاما که از سوی دیگر عالم به این سو آمده‌اند. همین‌طور که بیشتر و بیشتر این نوترینوها با انرژی بالا آشکار می‌شوند، شاید بتوان آن‌ها را به پدیده‌ها و اجرام شناخته‌شده در عالم نسبت داد و این معمای کیهانی را حل کرد؛ شاید هم هرگز نتوانیم پاسخ این معما را دریابیم.

M31، کهکشان آندرومدا

کدام کهکشان نزدیک‌ترین کهکشان بزرگ به راه شیری است؟ آندرومدا. در واقع، به‌نظر می‌رسد کهکشان ما خیلی شبیه به آندرومدا است. هر دو کهکشان به کهکشان‌های گروه محلی تعلق دارند. صدها میلیارد ستاره که آندرومدا از آن‌ها تشکیل شده است باعث شده‌اند که نور از آندرومدا پخش شود. چند ستاره‌ی بارز که در این تصویر آندرومدا را احاطه کرده‌اند، ستاره‌های کهکشان‌ ما هستند که در پیش‌زمینه‌ی سوژه ثبت شده‌اند. اغلب آندرومدا را «M31» نیز می‌نامند چون سی‌ویکمین جرم از اجرام آسمانی است که در فهرست مسیه ثبت شده است.M31 بسیار دور است و دو میلیون سال نوری طول می‌کشد تا نور آن به ما برسد. گرچه‌ آندرومدا با چشم غیرمسلح نیز دیده می‌شود، اما تصویر بالا از M31 مجموعه‌ای از 20 تصویر دیجیتالی موزاییکی است که با تلسکوپی کوچک ثبت شده است. خیلی چیزها درباره‌ی M31 ناشناخته باقی‌مانده است، از جمله این‌که چند وقت دیگر این کهکشان با کهکشان ما ادغام خواهد شد.

«کشتی‌دم آ، Puppis A»: باقی‌مانده‌ی یک ابرنواختر

باقی‌مانده‌ی ابرنواختر «کشتی‌دم آ، Puppis A» نتیجه‌ی انفجار ستاره‌ای بزرگ در فاصله‌ی هفت هزار سال نوری است که موادش را در محیط میان‌ستاره‌ای پراکنده کرده است. در این فاصله، این تصویر تلسکوپی رنگی بر اساس داده‌های پهن‌باند و باریک‌باند نوری وسعتی در حدود 60 سال نوری را پوشش می‌دهد. همین‌طور که باقی‌مانده‌ی ابرنواختر در محیط بی‌شکلِ پیرامونش گسترش می‌یابد، باعث برانگیخته شدن اتم‌های اکسیژن و درخشش سبز رنگ آن‌ها می‌شود (اتم‌های هیدروژن و نیتروژن با نور سرخ می‌درخشند). نور ابرنواختر که به علت فروریختن هسته‌ی ستاره‌‌ی درحال مرگ ایجاد شده است باید در حدود 3700 سال پیش به زمین رسیده باشد. باقی‌مانده‌ی «کشتی‌دم آ» درواقع از میان تشعشع ابرنواختری قدیمی‌تر به نام‌ ابرنواختر «بادبان» در نزدیکی صفحه‌ی شلوغ کهکشان راه شیری دیده می‌شود. این ابرنواختر که هنوز در طیف الکترومغناطیس به‌شدت می‌درخشد یکی از درخشان‌ترین منابع پرتوی ایکس در آسمان است.

غروب بر فراز ایتالیا

چه غروب عجیبی است. از یک سو از نظر هندسی به نظر می‌رسد که اطراف خورشید تغییر شکل داده و چند لایه شده است و از سوی دیگر برخی از این لایه‌ها به‌طور غیرعادی سبزند. البته خورشید، حالش خوب است؛ ظاهر عجیبش کاملاً به‌علّت شکست نور در جوّ زمین است. هنگامی که لایه‌های جوِّ زمین به‌طور غیرعادی گرم می‌شوند، ممکن است لایه‌های خورشید تغییر شکل بدهند و یا حتی چندبار هم دیده شوند. این اثر نزدیک به طلوع و غروب خورشید بسیار عجیب است؛ هنگامی‌که لایه‌های پایینی جوّ ارتفاع معینی را در بالای افق به‌خود اختصاص می‌دهد. رنگ‌های گوناگون نور خورشید ممکن است مقادیر متفاوتی را بازتاب کنند، بنابراین بالاترین ناحیه‌ی تصویر بالا لحظه‌ای سبز به‌نظر می‎رسد؛ این پدیده به فلشِ سبز معروف است. تصویر بالا در اسفند از پورتو وِنِره در ایتالیا ثبت شده است. در پیش زمینه‌ی تصویر کلیسای سَن پیِترو دیده می‌شود.

ردِ شهاب‌ها و راه شیری بر فراز کوه رینیِر

به‌رغم چیزی‌که در تصویر می‎بینید، آسمان نمی‌بارد؟ با این حال، دو هفته‌ی قبل قطعات ریز غبار دنباله‌دار این‌جا بودند. تصویر بالا بارش شهابی برساوشی را بر فراز کوه رینیر ( Mt. Rainier) در واشنگتن – آمریکا به تصویر کشیده است. در این تصویر که از فیلم گذر زمان 2 ساعته ساخته شده است، بیش از 20 ردِ شهاب که یکی از آن‌ها به‌زیبایی می‌درخشد در تصویر ثبت شده است. گرچه ردِّ هر شهاب به‌طور عادی کم‌تر از یک ثانیه طول می‌کشد، دوربین می‌تواند توالی رنگی آن‌ها را در حالی‌که در جوِّ زمین متلاشی می‌شوند ثبت کند. رنگِ سبزی که در تصویر می‌بینید احتمالاً به علّت درخشش مقادیر کمی از اتم‌های منیزیم و برخورد شهاب با اتم‌های جوِّ زمین ایجاد شده است. نوار مرکزی کهکشان راه شیری ما درست در پشت قله‌ی پوشیده از برف کوه رینیر ثبت شده است. در انتظار بارش شهابی خوب بعدی در اواخر آبان/نیمه‌ی نوامبر هنگامی که زمین از بازمانده‌ی یک دنباله‌دار دیگر در صورت فلکی اسد عبور می‌کند، باشید.

کالیندر399: چوب‌لباسی

به‌نظر شما چوب‌لباسی خوشه‌ی ستاره‌ای است یا بخشی از صورت فلکی؟ این چوب‌لباسی کیهانی در قرن اخیر ستاره‌شناسان را به‌چالش کشیده بود که آیا این ستاره‌های زیبا که با دوربین دوچشمی دیده می‌شوند خوشه‌ی بازند یا فقط از لحاظ ظاهری کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. این قرارگیری ظاهری را با نام «صورت‌واره یا طرح‌واره، asterism» می‌شناسیم و یکی از این طرح‌های مشهور ملاقه‌ی بزرگ است. اندازه‌گیری‌های گوناگون از نقاط متفاوتِ زمین در مدارش به‌دور خورشید، اندکی تفاوت زاویه‌ای میان ستاره‌های چوب‌لباسی نشان می‌دهد که درنتیجه بهتر است آن را در دسته‌ی طرح‌واره‌ها قرار بدهیم. نام رسمی این طرحواره «کالیندر 399، Collinder 399» است، بیش از ماه کامل وسعت دارد و در صورت فلکی روباه قرار دارد.

دیونه، حلقه‌ها، سایه‌ها و زحل

در این تصویر که زحل و قمرش در نزدیکی یکدیگر قرار دارند چه می‌بینید؟ فضاپیمای کاسینی این تصویر پانورامای زیبا را از دیونه، یکی از قمرهای زحل، گرفته است. این قمر درخشان و پر گودال حدود 1100 کیلومتر وسعت دارد و پایین-راست آن می‌توانید حلقه‌های گودال معروف به «Evander» آن را ببینید. از آن‌جایی‌که حلقه‌های زحل در این تصویر از لبه دیده می‌شوند؛ می‌توان آن‌ها را به‌شکل خطوط نازک افقی که درست از پشت دیونه رد شده‌اند، مشاهده کرد. قوس‌هایی که پایین تصویرند سایه‌های حلقه‌های زحل هستند و ترکیبی از حلقه‌ها را نشان می‌دهند که مستقیماً دیده نمی‌شود. در پس‌زمینه چند ابر روی زحل قرار دارند. کاسینی هنگام آخرین گذرش از کنار دیونه این تصویر را گرفته است. در سال 1396/2017 فضاپیما به درون جوّ این سیاره شیرجه خواهد زد.

تصویر نجومی: عدسی گرانشی

آن اجرام آبیِ عجیب چه هستند؟ بسیاری از تصاویر آبی درخشان درواقع کهکشانی منفرد، آبی‌رنگ، غیرعادی و حلقه‌مانند هستند که فقط پشت خوشه‌های کهکشانی بزرگ پنهان شده‌اند. خوشه‌های کهکشانی عموماً زرد به‌نظر می‌رسند و – با همراه شدن با ماده‌ی تاریک خوشه– مانند عدسی‌ گرانشی عمل می‌کنند. عدسی‌ گرانشی می‌توانند چند تصویر از کهکشان‌های پس‌زمینه‌ ایجاد کنند، درست شبیه نوری که وقتی‌ شخصی از میان جام شراب نور چراغی دوردست در خیابان را نگاه کند، خواهد دید. شکل متمایز کهکشان‌ پس‌زمینه- که احتمالاً تازه شکل گرفته‌ است- به اخترشناسان این امکان را می‌دهد تا مرکز خوشه را مانند مرکز ساعت در نظر بگیرند و در ساعت‌های 11،10،4و 12 تصاویر مجزایی ببینند. لکه‌ی آبی نزدیک مرکز خوشه احتمالاً تصویر دیگری از همان کهکشان پس‌زمینه است. در کل تحلیل‌های اخیر نشان می‌دهد که حداقل 33 تصویر از 11 کهکشان مجزای پس‌زمینه‌ی در این عکس دیده می‌شود. تلسکوپ فضایی هابل این عکس منحصربه‌فرد را از خوشه‌ی کهکشانی CL0024+1654 در آبان1384/ نوامبر2004 گرفته است.

سیاره‌ی کوچک کنجکاوی

روبات کنجکاوی طوری روی این سیاره‌ی کوچکِ سنگی نشسته که تقریباً به‌طور کامل آن را پوشانده است. این سیاره درواقع مریخ و این روبات؛ مریخ‌نورد کنجکاوی است که اخیراً در منطقه‌ی «Marias Pass» در بخش پایینی کوه شارپ در گشت‌وگذار بوده است. این سیاره‌ی کوچک ترکیبی از 92 تصویر دیجیتالی است که به‌طور موزاییکی کنار هم قرار گرفته‌اند و تصویری 180*360 درجه به‌وجود آورده‌اند. دوربین «MAHLI» مریخ‌نورد این تصاویر را در روز 1065 مریخی گرفته که برابر است با 5 آگوست/14 مرداد که دقیقاً سه سال از فرود کنجکاوی بر سیاره‌ی سرخ می‌گذرد. در این تصویر سلفی مرکب، بازوی روباتیک مریخ‌نورد و پایه‌ی دوربین MAHLI دیده نمی‌شوند اما سایه‌ی آن‌ها را روی سطح سیاره می‌بینید. پیشنهاد می‌کنیم تصویر پانوراما و تماشایی روز 1065 کنجکاوی را نیز از این‌جا ببینید.

شبح سرخ از فضا

در شب 10 آگوست/19 مرداد ماه و ستاره‌های صورت فلکی شکارچی بالاتر از افق شرقی طلوع کردند. در این تصویر که از قمر دیگر زمین، ایستگاه فضایی بین‌المللی، گرفته شده؛ هلال رنگ‌پریده‌ی ماه هنوز آن‌قدر درخشان بوده است که بیش از اندازه نور بگیرد. در این شب می‌توانید ردِ هواتاب سبز را بالاتر از جو و در لبه‌های سیاره‌امان ببینید. پایین‌تر نور شهرها و نور ناشی از رعد و برق طوفان‌هایی را می‌بینید که برفراز جنوب مکزیک شکل گرفته‌اند. علاوه بر این‌ها می‌توانید شکل عجیب و شبح‌وارِ نورِ سرخِ جوّ بالایی زمین را ببینید که در سوی راست تصویر قرار دارد. حرکت ایستگاه فضایی باعث مبهم به نظر رسیدن نورها و کشیدگی آن‌ها شده، درحالی‌که شبح سرخ‌رنگ بسیار واضح و دقیق ثبت شده است. البته الان می‌دانیم که این شبح مربوط به رعد‌و‌برق بوده است اما پرسش‌های بسیار دیگری درباره‌ی آن هنوز بی‌پاسخ مانده‌اند؛ مثلاً: این نور چطور تشکیل شده است؟ چه اثری بر مسیر (یا مدار) الکتریکی جو می‌گذارد و آیا به رویدادهای نوری جوِّ بالایی مثل فوران‌های آبی‌رنگ یا درخشش گاما مربوط است؟

ابر بزرگ ماژلانی

در قرن 16 فردیناند ماژلان، دریانورد پرتغالی، و ‌خدمه‌اش وقت بسیاری داشتند تا برای نخستین بار به پیمایش و بررسی آسمان نیم‌کره‌ی جنوبی بپردازند. در نتیجه به دو ابر غبارآلودی که به‌سادگی در آسمان شب این نیم‌کره دیده می‌شوند، ابرهای ماژلانی می‌گویند؛ ابرهایی که قمرهای کهکشان راه شیری هستند. ابرهای ماژلانی تقریباً در فاصله‌ی 160 هزار سال نوری و در صورت فلکی «دورادو، Dorado» قرار دارند. در این تصویر ژرف و رنگارنگ ابر ماژلانی بزرگ (LMC) را می‌بینید که وسعتی برابر با 15 هزار سال نوری دارد. این کهکشان بزرگ‌ترین قمر راه شیری است و نزدیک‌ترین ابرنواختر به ما در دوران جدید،‌ SN 1987A، در آن خانه دارد. بخش درخشان‌تری که پایین تصویر می‌بینید «30 دورادوس یا سحابی رطیل» است؛ منطقه‌ای با وسعت هزار سال نوری که در آن ستاره‌ها متولد می‌شوند.

M27؛ دنباله‌دار نیست

چارلز مسیه، ستاره‌شناس قرن 18، هنگام شکار دنباله‌دارها فهرستی از اجرامی آماده کرد که قطعاً دنباله‌دار نبودند. تصویر بالا شماره‌ی 27 فهرست او است. ستاره‌شناس‌های قرن 21 آن را در دسته‌ی سحابی‌های سیاره‌نما قرار دادند که البته با این‌که با تلسکوپ‌های کوچک شبیه به سیاره دیده می‌شود اما سیاره نیز نیست. سحابی M27 نمونه‌ی خوبی از سحابی‌های گازی نشری است که پس از به اتمام رسیدن سوخت هسته‌ای ستاره‌ای خورشیدمانند به‌وجود می‌آید. هنگامی‌که لایه‌های بیرونی ستاره‌ی در حال مرگ پرتاب می‌شوند سحابی با نور درخشان مرئی اتم‌های برانگیخته‌شده و نور نامرئی فرابنفش شکل می‌گیرد. این سحابی با نام سحابی «دمبل» شناخته می‌شود؛ وسعت این گازهای متقارنِ زیبایِ میان‌ستاره‌ای 2/5 سال نوری است و در فاصله‌ی 1200 سال نوری از ما در صورت فلکی روباه قرار دارد. این نمای ترکیبی، رنگارنگ و تأثیرگذار بخش مرکزی و کم‌نورتر سحابی و البته هاله‌ی بیرونی آن را، که کم‌تر مورد بررسی قرار گرفته است، نشان می‌دهد. این تصویر ترکیبی از تصاویر باریک‌باند و پهن‌باند است و برای آن از فیلترهای حساس به تابش اتم‌های گوگرد، هیدروژن و اکسیژن استفاده شده است.

سوالات متداول (Smart FAQ)

۱. چرا عکس‌های فضایی قدیمی با کیفیت پایین‌تر به نظر می‌رسند؟

در دوران آپولو، دوربین‌ها از فیلم‌های آنالوگ استفاده می‌کردند که حساسیت نوری محدودی نسبت به سنسورهای دیجیتال امروزی داشتند. همچنین محدودیت در پهنای باند مخابراتی باعث می‌شد که ارسال تصاویر با رزولوشن بالا از اعماق فضا به زمین بسیار دشوار و زمان‌بر باشد. امروزه با استفاده از تکنولوژی سی‌سی‌دی (CCD) و پردازش‌های پیشرفته، می‌توان جزئیات بسیار ظریف‌تری را از اعماق کیهان ثبت کرد. با این حال، همان عکس‌های قدیمی به دلیل ارزش تاریخی و علمی، همچنان از مهم‌ترین دارایی‌های بشریت محسوب می‌شوند.

۲. آیا رنگ‌های موجود در عکس‌های سحابی‌ها واقعی هستند؟

رنگ‌ها در عکاسی نجومی اغلب بر اساس طول موج‌های خاصی که اتم‌های مختلف منتشر می‌کنند، بازسازی می‌شوند تا ساختار درونی سحابی مشخص شود. اگر مستقیماً با چشم به یک سحابی نگاه کنید، به دلیل ضعف حساسیت چشم در شب، آن را خاکستری یا سبز بسیار کم‌رنگ می‌بینید. عکاسان با استفاده از فیلترهای باریک‌باند، تابش اتم‌های هیدروژن، اکسیژن و گوگرد را جدا کرده و به هر کدام رنگی اختصاص می‌دهند. این کار نه تنها برای زیبایی، بلکه برای درک ترکیب شیمیایی و دمای گازهای موجود در آن ناحیه انجام می‌شود.

۳. چرا در عکس‌های سلفی مریخ‌نوردها هیچ دوربینی در دست آن‌ها نیست؟

این موضوع یکی از سوالات رایج است که پاسخ آن در شیوه عکاسی ترکیبی یا موزاییکی نهفته است. مریخ‌نورد با چرخاندن بازوی خود، ده‌ها عکس از زوایای مختلف می‌گیرد و در هر عکس، خودِ بازو در بخشی از تصویر قرار دارد. متخصصان در زمین با استفاده از نرم‌افزارهای پیچیده، این قطعات را طوری کنار هم می‌چینند که بازو از کادر نهایی حذف شود. این تکنیک مشابه عکاسی پانوراما با موبایل است که در آن لرزش دست یا اشیاء متحرک حذف می‌شوند.

۴. پدیده فلش سبز چقدر نادر است و کجا می‌توان آن را دید؟

فلش سبز پدیده‌ای بسیار کوتاه است که معمولاً کمتر از دو ثانیه طول می‌کشد و دیدن آن به شرایط جوی بسیار خاصی نیاز دارد. بهترین مکان برای دیدن آن، جایی با افق کاملاً باز و صاف مثل ساحل دریا یا قله کوه‌های بلند است. جو باید کاملاً شفاف و بدون غبار باشد تا شکست نور به درستی اتفاق بیفتد و رنگ سبز فیلتر نشود. بسیاری از دریانوردان در قدیم ادعا می‌کردند این نور را دیده‌اند، اما اکنون با دوربین‌های پرسرعت به طور علمی ثبت شده است.

۵. آیا ادغام راه شیری و آندرومدا برای زمین خطرناک است؟

اگرچه برخورد دو کهکشان بسیار وحشتناک به نظر می‌رسد، اما فضای بین ستاره‌ها به قدری زیاد است که احتمال برخورد فیزیکی ستاره‌ها بسیار کم است. منظومه شمسی ما احتمالاً در این فرآیند آسیب نمی‌بیند، اما ممکن است موقعیت آن در کهکشان جدید به طور کلی تغییر کند. این رویداد میلیاردها سال دیگر رخ می‌دهد، زمانی که احتمالاً خورشید به پایان عمر خود نزدیک شده و زمین شرایط حیات نخواهد داشت. با این حال، تماشای آسمان در آن دوران بسیار هیجان‌انگیز خواهد بود چون کهکشان آندرومدا کل آسمان را خواهد پوشاند.

۶. ماده تاریک در تصاویر عدسی گرانشی کجاست؟

ماده تاریک با نور برهم‌کنش ندارد، بنابراین در هیچ تصویری به طور مستقیم دیده نمی‌شود و کاملاً نامرئی است. ما تنها از طریق اثر گرانشی آن بر نور کهکشان‌های دوردست، به وجودش پی می‌بریم؛ درست مثل دیدن خم شدن علف‌ها که نشان‌دهنده وزش باد نامرئی است. در تصاویر عدسی گرانشی، مقدار خمیدگی نور بسیار بیشتر از آن چیزی است که ماده مرئی کهکشان‌ها می‌تواند ایجاد کند. این اختلاف فاحش، قوی‌ترین دلیل برای وجود هاله‌ای عظیم از ماده تاریک در اطراف خوشه‌های کهکشانی است.

۷. اشباح سرخ چه فرقی با رعد و برق‌های معمولی دارند؟

رعد و برق‌های معمولی تخلیه الکتریکی بین ابرها یا زمین در لایه‌های پایین جو (تروپوسفر) هستند و دمای بسیار بالایی دارند. اما اشباح سرخ در لایه مزوسفر رخ می‌دهند و نوعی تخلیه الکتریکی سرد محسوب می‌شوند که شبیه نور لامپ‌های فلورسنت است. آن‌ها همیشه بعد از یک صاعقه قوی بین ابر و زمین ایجاد می‌شوند تا تعادل بار الکتریکی را در لایه‌های فوقانی جو برقرار کنند. مطالعه آن‌ها برای امنیت پروازهای فضایی و درک مدارهای الکتریکی سیاره زمین بسیار حیاتی و مهم است.

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «بازیگرها»

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «بازیگرها».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!