عطسه یکی از قدرتمندترین و در عین حال غیرارادیترین واکنشهای بیولوژیکی بدن انسان است که گاهی با چنان شدتی رخ میدهد که تمام سیستمهای حیاتی ما را برای لحظاتی تحت تأثیر قرار میدهد. بسیاری از ما در موقعیتهای رسمی یا مکانهای عمومی تلاش میکنیم تا با بستن دهان یا گرفتن بینی، جلوی این انفجار ناگهانی را بگیریم، اما غافل از اینکه این کار ساده میتواند عواقب جبرانناپذیری برای سلامت گوش، عروق و حتی بافتهای ریوی داشته باشد. درک اینکه چرا عطسه متوقف نمیشود، مستلزم شناخت عمیق سیستم عصبی و قوسهای رفلکسی است که از دوران باستان تا به امروز مورد بحث دانشمندان و فیلسوفان بوده است.
فرماندهی عصب سهقلو در بصلالنخاع
عطسه یک رفلکس هماهنگ است که توسط مرکز عطسه (Sneeze center) در بصلالنخاع (Medulla oblongata) کنترل میشود. وقتی ذرات محرک وارد مجرای بینی میشوند، انتهای عصبی عصب سهقلو (Trigeminal nerve) را تحریک میکنند. این عصب پیام را به مغز میفرستد و مغز بلافاصله دستور انقباض عضلات شکم، دیافراگم و قفسه سینه را صادر میکند. دلیل اینکه نمیتوان عطسه را در میانه راه متوقف کرد، این است که وقتی پیام عصبی از «آستانه تحریک» عبور کرد، یک برنامه حرکتی خودکار اجرا میشود که اراده آگاهانه ما توان مقابله با آن را ندارد. این دقیقاً مانند شلیک یک گلوله است؛ پس از کشیدن ماشه، دیگر نمیتوان جلوی خروج پرتابه را گرفت.
فشار هیدرولیکی و خطر پارگی پرده گوش
از نظر پزشکی، نگه داشتن زورکی عطسه با گرفتن بینی و دهان، خطرناکترین کاری است که میتوانید انجام دهید. وقتی مسیر خروج هوایی را که با سرعت زیاد در حال حرکت است میبندید، فشار هوا به سمت شیپور استاش (Eustachian tube) منحرف میشود. این فشار ناگهانی میتواند باعث پارگی پرده صماخ (Tympanic membrane) یا حتی صدمه به استخوانچههای گوش میانی شود. در برخی موارد گزارش شده است که این فشار معکوس باعث ورود باکتریهای عفونی از محیط بینی به گوش میانی شده و منجر به عفونتهای حاد (Otitis media) میگردد. بدن این فشار را برای تخلیه به سمت بیرون ایجاد کرده است، نه برای چرخش در فضای داخلی جمجمه.
احتمال نادر اما مرگبار آنوریسم
اگرچه احتمال آن بسیار کم است، اما حبس کردن عطسه میتواند منجر به پارگی عروق خونی مغز شود. افزایش ناگهانی فشار داخل جمجمهای (Intracranial pressure) ناشی از عطسه سرکوب شده، میتواند دیوارههای ضعیف عروق را تحت فشار قرار دهد. در افرادی که دارای ناهنجاریهای عروقی نهفته یا آنوریسم (Aneurysm) هستند، این حرکت به ظاهر بیضرر ممکن است باعث خونریزی مغزی شود. پزشکان تأکید میکنند که عطسه باید آزادانه انجام شود تا انرژی جنبشی آن در فضای باز تخلیه گردد، نه اینکه مانند یک بمب ساعتی در داخل بدن عمل کند.
تکنیک فشار بر فیلتروم؛ تنها راه مداخله ایمن
اگر واقعاً مجبور هستید جلوی عطسه را بگیرید، تنها راه علمی و بیخطر، مداخله قبل از شروع فاز حرکتی است. فشار دادن شدید ناحیه فیلتروم (Philtrum) یا همان گودی کوچک بالای لب، میتواند سیگنالهای ارسالی به مغز را مختل کند. این کار با تحریک اعصاب موازی، باعث ایجاد نوعی تداخل سیگنالی (Interference) در سیستم عصبی میشود که ممکن است مغز را متقاعد کند که تحریک بینی به اندازه کافی جدی نیست. این تنها زمانی موثر است که احساس قلقلک در بینی دارید، نه وقتی که فرآیند بازدم شدید آغاز شده است.
رفلکس عطسه نوری یا سندرم آچو
بسیاری از افراد با نگاه کردن به نور خورشید دچار عطسه میشوند که به آن رفلکس عطسه نوری (Photic sneeze reflex) یا به اصطلاح علمی سندرم آچو (ACHOO syndrome) میگویند. این پدیده به دلیل مجاورت عصب بینایی و عصب سهقلو در مغز رخ میدهد. وقتی نور شدید باعث تحریک عصب بینایی میشود، سیگنالهای الکتریکی به اشتباه به عصب سهقلو نشت میکنند و مغز تصور میکند که محرکی در داخل بینی وجود دارد. این یک خطای سیمکشی (Crosstalk) در مغز انسان است که حدود یکچهارم جمعیت جهان به ارث بردهاند.
چرا حین خواب هرگز عطسه نمیکنیم؟
یک واقعیت عجیب این است که شما در مرحله خواب عمیق یا همان مرحله رِم (REM sleep) هرگز عطسه نمیکنید. در این مرحله، بدن در وضعیتی به نام اتونیا (Atonia) قرار دارد که در آن عضلات ارادی به نوعی فلج موقت دچار میشوند تا حرکات رویا به بدن منتقل نشود. اعصاب مسئول عطسه نیز در این زمان سرکوب میشوند. اگر محرک بسیار شدیدی در بینی وجود داشته باشد، بدن ابتدا شما را بیدار میکند و سپس رفلکس عطسه اجرا میشود. بنابراین عطسه کردن در خواب از نظر فیزیولوژیک تقریباً غیرممکن است.
پاکسازی ریه با سرعت ۷۰ کیلومتر بر ساعت
مطالعات جدید با استفاده از دوربینهای پرسرعت نشان دادهاند که سرعت هوای خارج شده در هنگام عطسه حدود ۷۰ کیلومتر بر ساعت است. این سرعت به بدن اجازه میدهد تا ذرات میکروسکوپی و مخاط (Mucus) را تا مسافت ۹ متری پرتاب کند. این قدرت زیاد، دلیلی است بر اینکه چرا تلاش برای متوقف کردن آن دشوار است. بدن انسان به طور هوشمندانهای این سرعت را برای غلبه بر مقاومت مجاری تنگ بینی تنظیم کرده است تا مطمئن شود هیچ ذره خارجی در ریهها باقی نمیماند.
افسانههای تاریخی؛ خروج روح از بینی!
در قرون وسطی و حتی در تمدنهای باستانی مانند مصر، اعتقاد بر این بود که عطسه لحظهای است که روح (Soul) میتواند از بدن جدا شود. به همین دلیل سنتهای مذهبی برای برکت دادن به فرد عطسهکننده شکل گرفت. در دوران طاعون بزرگ (Great Plague)، پاپ گریگوری اول پیشنهاد کرد که بعد از عطسه عبارت عافیت باشد گفته شود، زیرا عطسه را اولین نشانه بیماری مرگبار میدانستند. این پیشینه تاریخی باعث شده تا امروزه نیز عطسه کردن در جمع، فراتر از یک اتفاق بیولوژیک، یک کنش اجتماعی و فرهنگی محسوب شود.
عطسههای متوالی؛ اصرار بدن بر پاکسازی
چرا برخی افراد همیشه دو یا سه بار پشت سر هم عطسه میکنند؟ این تکرار نشاندهنده نقص سیستم نیست، بلکه نشاندهنده دقت آن است. عطسه اول ممکن است فقط ذرات محرک را جابجا کرده باشد اما آنها را کاملاً به بیرون پرتاب نکرده باشد. عطسههای بعدی تا زمانی ادامه مییابند که گیرندههای عصبی (Receptors) در حفره بینی سیگنالی مبنی بر رفع خطر به مغز ارسال کنند. مداخله در این عطسههای متوالی با استفاده از تکنیکهای نگه داشتن، فقط باعث میشود محرک در بینی باقی بماند و عطسههای بعدی با شدت بیشتری بازگردند.
شکستن دندهها؛ وقتی عطسه از کنترل خارج میشود
در موارد بسیار نادر، شدت عطسه میتواند به ساختار اسکلتی بدن آسیب برساند. گزارشهای پزشکی ثبت شدهای وجود دارد که نشان میدهد عطسههای بسیار قدرتمند منجر به شکستگی دندهها (Rib fracture) در افراد مسن یا مبتلا به پوکی استخوان شده است. این فکت نشاندهنده قدرت غیرقابل تصور عضلات تنفسی است. به همین دلیل است که پزشکان توصیه میکنند هنگام عطسه، کمی سر خود را به سمت جلو خم کنید تا فشار وارده بر ستون فقرات و قفسه سینه تعدیل شود، اما هرگز راه خروج هوا را نبندید.
ارتباط عجیب عطسه و پرخوری
یک پدیده کمتر شناخته شده به نام اسنیتیشن (Snatiation) وجود دارد که ترکیبی از کلمات عطسه و سیری است. برخی افراد بلافاصله پس از خوردن یک وعده غذایی سنگین، شروع به عطسه میکنند. محققان بر این باورند که این یک اختلال ژنتیکی است که در آن اعصاب معده با اعصاب بینی تداخل پیدا میکنند. وقتی معده بیش از حد پر میشود، سیگنالهای کشیدگی معده به اشتباه مرکز عطسه را تحریک میکنند. این یکی از آن سوءبرداشتهای علمی گذشته بود که تصور میشد فرد به غذا حساسیت دارد، در حالی که موضوع صرفاً یک تداخل عصبی است.
چرا بستن چشمها یک اجبار بیولوژیکی است؟
بستن چشمها در هنگام عطسه به هیچ وجه برای جلوگیری از بیرون پریدن آنها نیست! این یک رفلکس اتوماتیک است که طی آن اعصاب منقبضکننده پلکها با اعصاب بینی هماهنگ میشوند. این کار در واقع یک مکانیسم حفاظتی برای جلوگیری از ورود ذرات آلوده پرتاب شده به داخل چشمهاست. اگرچه برخی افراد میتوانند با تمرین زیاد با چشم باز عطسه کنند، اما این کار برخلاف طراحی طبیعی بدن برای محافظت از غشای مخاطی چشم (Conjunctiva) است.
عطسه و توقف موقت ریتم قلب؟
یک باور غلط رایج این است که قلب در هنگام عطسه میایستد. حقیقت علمی این است که فشار منفی شدیدی که در قفسه سینه قبل از عطسه ایجاد میشود و به دنبال آن فشار مثبت ناگهانی، میتواند بر بازگشت خون به قلب تأثیر بگذارد. این تغییر فشار باعث میشود که ریتم ضربان قلب برای یک لحظه تغییر کند یا یک ضربان با تأخیر انجام شود. این حس «ایستادن قلب» در واقع لرزش در ریتم است، نه توقف فعالیت الکتریکی قلب. بنابراین هیچ خطری از این بابت حیات شما را تهدید نمیماند.
نقش عطسه در روانشناسی اجتماعی
نحوه عطسه کردن افراد در جامعه میتواند بازتابی از شخصیت (Personality) آنها باشد. بر اساس برخی مطالعات رفتارشناسی، افرادی که عطسههای بلند و نمایشی دارند، معمولاً تمایل به جلب توجه و برونگرایی دارند. در مقابل، کسانی که تمام تلاش خود را برای خفه کردن صدای عطسه به کار میبرند، اغلب شخصیتهای وظیفهشناس، مبادی آداب و شاید کمی کمالگرا دارند. این نشان میدهد که حتی یک واکنش کاملاً غیرارادی میتواند تحت تأثیر فشارهای اجتماعی و تربیت فرهنگی ما قرار بگیرد و به یک امضای رفتاری تبدیل شود.
نتیجهگیری: با بدنتان نجنگید
عطسه یک سیستم تصفیه حیاتی است که برای میلیونها سال تکامل یافته تا از ریههای شما محافظت کند. اگرچه ممکن است در یک جلسه مهم یا در محیطی آرام، عطسه کردن کمی خجالتآور به نظر برسد، اما خطرات حبس کردن آن بسیار جدیتر از یک لحظه کوتاه ناراحتی اجتماعی است. استفاده از تکنیکهای ملایم مانند فشار دادن زبان به سقف دهان یا فشار بر بالای لب میتواند در مراحل اولیه مفید باشد، اما اگر عطسه به مرحله انفجار رسید، بهترین اقدام پزشکی این است که اجازه دهید مسیر طبیعی خود را طی کند. همیشه به یاد داشته باشید که بدن شما با هر عطسه، در حال انجام یک عملیات نجات کوچک برای حفظ سلامت سیستم تنفسی شماست.
دکتر علیرضا مجیدی
پزشک، نویسنده و بنیانگذار وبلاگ «بازیگرها»
دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیانگذار وبلاگ «بازیگرها».
بیش از دو دهه در زمینه سلامت، پزشکی، روانشناسی و جنبههای فرهنگی و اجتماعی آنها مینویسد و تلاش میکند دانش را ساده اما دقیق منتقل کند.
پزشکی دانشی پویا و همواره در حال تغییر است؛ بنابراین، محتوای این نوشته جایگزین ویزیت یا تشخیص پزشک نیست.